Lista notatek
Odmiana czasownika
Podtematy
Odmiana czasownika
Czasownik odmienia się przez czasy, osoby i liczby, rodzaje i tryby. Przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom na przykładzie czasownika robić.
Czasy
czas przeszły: robiłem
czas teraźniejszy: robię
czas przyszły: będę robił
Więcej informacji na temat odmiany czasownika przez czasy znajdziesz tu.
Osoby i liczby
liczba pojedyncza: ja robię, ty robisz, on robi
liczba mnoga: my robimy, wy robicie, oni robią
Więcej informacji na temat odmiany czasownika przez osoby i liczby znajdziesz tu.
Rodzaje
w liczbie pojedynczej:
rodzaj męski: on robił
rodzaj żeński: ona robiła
rodzaj nijaki: ono robiło
w liczbie mnogiej:
rodzaj męskoosobowy: oni robili
rodzaj niemęskoosobowy: one robiły
Więcej informacji na temat odmiany czasownika przez rodzaje znajdziesz tu.
Tryby
oznajmujący: robię
przypuszczający: robiłbym
rozkazujący: rób
Więcej informacji na temat odmiany czasownika przez tryby znajdziesz tu.
Czy wiesz, że?
Odmianę czasownika nazywamy koniugacją.
Odmiana czasownika przez czasy
W języku polskim wyróżniamy trzy podstawowe czasy gramatyczne:
czas teraźniejszy – rzecz dzieje się w momencie mówienia (teraz, obecnie), np. (ja) idę, (ty) malujesz, (oni) śpią;
czas przeszły – coś wydarzyło się wcześniej (wczoraj, rok temu, sto lat temu), np. (ja) szedłem, (ty) malowałeś, (oni) spali;
czas przyszły – coś dopiero się wydarzy (jutro, za miesiąc, za rok), np. (ja) pójdę, (ty) będziesz malował, (oni) będą spali.
Czas przyszły prosty i złożony
Czas przyszły prosty tworzą czasowniki dokonane, np. pojadę, zrobię.
Czas przyszły złożony tworzą czasowniki niedokonane. Składa się z czasownika posiłkowego (formy czasownika być) oraz imiesłowu czasu przeszłego lub bezokolicznika, np. będę pływał, będę pływać.
Odmiana czasownika przez osoby i liczby
Czasownik może występować w trzech osobach liczbie pojedynczej i w trzech osobach w liczbie mnogiej.
Odmiana czasownika w czasie teraźniejszym:
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
| 1. os. (ja) | gram | 1. os. (my) | gramy |
| 2. os. (ty) | grasz | 2. os. (wy) | gracie |
| 3. os. (on, ona, ono, pan, pani) | gra | 3. os. (oni, one, państwo) | grają |
Czasownik odmienia się przez osoby i liczby również w czasie przeszłym, np. grałem, grałeś… czy trybie przypuszczającym, np. grałabym, grałabyś…
Do góryOdmiana czasownika przez rodzaje
Czasownik odmienia się przez trzy rodzaje w liczbie pojedynczej (męski, żeński, nijaki) i dwa rodzaje w liczbie mnogiej (męskoosobowy, niemęskoosobowy).
- rodzaj męski: on robił
- rodzaj żeński: ona robiła
- rodzaj nijaki: ono robiło
- rodzaj męskoosobowy: oni robili
- rodzaj niemęskoosobowy: one robiły
O ile rodzaj męski, żeński i nijaki są łatwe do zrozumienia i odróżnienia, o tyle rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy często sprawiają trudności. Mówiąc najprościej, rodzaj męskoosobowy to mężczyźni, a niemęskoosobowy to wszystko pozostałe, czyli kobiety, dzieci, zwierzęta i przedmioty. Ale uwaga! Jeśli w grupie są mężczyźni (choćby jeden!), to dla całej grupy używamy czasownika w rodzaju męskoosobowym.
Paula, Alina i Lucyna wzięły udział w konkursie młodych talentów.
Łucja, Karol i ich mama lecieli balonem.
Czy wiesz, że?
Rodzaj czasownika możemy określić tylko w czasie przeszłym, czasie przyszłym złożonym oraz trybie przypuszczającym.
Porównaj:
On robi. Ona robi., ale: On zrobił. Ona zrobiła.
On zrobi. Ona zrobi., ale: On będzie robił. Ona będzie robiła.
Odmiana czasownika przez tryby
Wyróżniamy trzy tryby czasownika:
Oznajmujący (orzekający)
Służy do mówienia o rzeczywistych wydarzeniach z przeszłości, teraźniejszości oraz przyszłości, a także do wyrażania faktów, np.
Cały dzień grałam na komputerze.
Chodzę do szóstej klasy.
Zatańczę z nim.
Ziemia krąży wokół Słońca.
Rozkazujący
Wyraża prośbę, rozkaz, żądanie, polecenie, np.
Graj z całych sił.
Uspokójcie się!
Niech zatańczy solo.
Przypuszczający (warunkowy)
Wyraża przypuszczenia, wątpliwości, odnosi się do sytuacji, które mogą albo mogłyby się wydarzyć, np.
Chętnie zagrałabym ten mecz.
Z tobą tańczyłabym do rana.
Tworzenie trybu przypuszczającego
Tryb przypuszczający tworzymy za pomocą osobowej formy czasownika oraz cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście. Cząstki te są ruchome, tzn. mogą stać za czasownikiem (wówczas piszemy je łącznie) lub przed czasownikiem (wówczas piszemy je rozdzielnie).
Porównaj:
Chętnie poszłabym do kina., ale: Koń by się uśmiał.
Mogłabym przyjść jutro., ale: Jutro bym mogła przyjść o piątej.
