Części zdania

Części zdania to wyrazy lub związki wyrazów pełniące określoną funkcję w zdaniu.

W języku polskim wyróżniamy 5 części zdania. Dwie z nich to główne części zdania:

• podmiot
• orzeczenie

Pozostałe trzy to poboczne części zdania, które określają wyrazy z grupy podmiotu i orzeczenia i uzupełniają ich znaczenie:

• przydawka
• dopełnienie
• okolicznik

Podmiot jest jedną z dwóch głównych części zdania. Określa wykonawcę czynności. Odpowiada najczęściej na pytania: kto? co?

Przykłady:

Janek śpi. | kto? Janek → podmiot
Samolot ląduje. | co? samolot → podmiot
Oni znają Basię. | kto? oni → podmiot

Podmiot najczęściej jest wyrażony za pomocą rzeczownika lub zaimka w mianowniku, np. dziecko, kot, ona, wszyscy. Może być jednak wyrażony również innymi częściami mowy, np. liczebnikiem: Dwóch przyszło na spotkanie.

Nie w każdym zdaniu podmiot jest wyrażony wprost. Czasami można go rozpoznać na podstawie formy orzeczenia i kontekstu. Taki podmiot nazywamy podmiotem domyślnym, np. Idę do szkoły. Nie ma tu wyrazu, który bezpośrednio wskazywałby podmiot, ale na podstawie formy czasownika idę wiemy, że chodzi o 1. os. lp. Podmiotem domyślnym jest więc ja.

Szczegółowe informacje na temat rodzajów podmiotu znajdziesz tutaj.

Wyróżniamy następujące rodzaje podmiotów:

Podmiot gramatyczny

Najczęściej jest wyrażony za pomocą rzeczownika bądź zaimka w mianowniku, czyli odpowiada na pytania: kto? co?, np.

Adam (kto?) nie pożyczył mi zeszytu.
Pada deszcz. (co?)

Podmiot logiczny

Jest wyrażony najczęściej za pomocą rzeczownika lub zaimka w dopełniaczu. Odpowiada na pytania: kogo? czego?, np.

Hani (kogo?) nie było dzisiaj w szkole.

Podmiot domyślny

Nie jest wyrażony wprost, ale możemy go określić na podstawie formy orzeczenia i kontekstu, np.

Poszła na spacer. → Na podstawie końcówki czasownika w czasie przeszłym (poszła) wiemy, że chodzi o osobę rodzaju żeńskiego. Podmiotem domyślnym jest ona.

Podmiot szeregowy

Składa się z dwu lub więcej członów w mianowniku, które mogą być połączone przecinkami lub spójnikami i, oraz, lub, albo, np.

Mama i tata wrócili z pracy.
W sadzie kwitną jabłonie, grusze oraz wiśnie.

Podmiot towarzyszący

Składa się z podmiotu głównego oraz towarzyszącego mu wyrazu lub wyrażenia połączonego z nim najczęściej przyimkiem z, np.

Ola z Kasią poszły do kina.

Zdania bezpodmiotowe

W zdaniach bezpodmiotowych nie można ustalić wykonawcy czynności, np. Przygotowano piękny występ.

Orzeczenie jest, obok podmiotu, jedną z dwóch głównych części zdania. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Przykłady:

1. Mama jedzie samochodem. | co robi? jedzie → orzeczenie
2. Mama jest zmęczona. | w jakim jest stanie? jest zmęczona → orzeczenie

Pierwszy z przykładów przedstawia tzw. orzeczenie czasownikowe, czyli orzeczenie wyrażone za pomocą czasownika, najczęściej w formie osobowej. Należy jednak pamiętać, że orzeczenie czasownikowe może być również wyrażone za pomocą nieosobowej formy czasownika, np. Zamknięto kino.

Drugi przykład to orzeczenie imienne, które składa się z tzw. łącznika (jest) i orzecznika (zmęczona).

Łącznikiem mogą być mogą być odpowiednie formy czasowników być, zostać, stać się lub wyraz to. Porównaj:

Anna jest malarką. = Anna to malarka.

Więcej informacji na temat rodzajów orzeczeń znajdziesz tutaj.

Wyróżniamy dwa rodzaje orzeczeń:

Orzeczenie czasownikowe

Jest wyrażone za pomocą czasownika, najczęściej w formie osobowej. Może być również wyrażone za pomocą nieosobowych form czasownika zakończonych na -no lub -to. Np.

Kuba ogląda film.
Sąsiedzi wyjechali za granicę.
Paliwo się skończyło.
Wczoraj rozdano dyplomy.

Orzeczenie imienne

Składa się z łącznika i orzecznika.

Łącznik to najczęściej osobowa forma czasowników: być, zostać, stać się. Łącznikiem może być również wyraz to.

Orzecznik może być wyrażony za pomocą rzeczownika, przymiotnika, imiesłowu przymiotnikowego, przysłówka, liczebnika lub zaimka. Np.

Piotrek jest ostatni na liście. → jest (łącznik) ostatni (orzecznik – przymiotnik)
Kasia została malarką. → została (łącznik) malarką (orzecznik – rzeczownik)
Andrzej to pracownik naszej szkoły. → to (łącznik) pracownik (orzecznik – rzeczownik)
Ania stała się sławna. → stała się (łącznik) sławna (orzecznik – przymiotnik)
Na zawodach byłem piąty. → byłem (łącznik) piąty (orzecznik – liczebnik)

Podmiot i orzeczenie to główne części zdania.

• Podmiot odpowiada najczęściej na pytania: kto? co?
• Orzeczenie odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Więcej informacji na ich temat znajdziesz na poświęconych im stronach: podmiot, orzeczenie.

Przydawka to poboczna część zdania, która określa rzeczownik bądź podmiot. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego?

Może być wyrażona przymiotnikiem, ale również rzeczownikiem, liczebnikiem, zaimkiem lub wyrażeniem przyimkowym.

Przykłady:

Niebieska czapka leży na ławce.
Chodzę do piątej klasy.
To jest samochód taty.
Lubię ubrania z wełny.

• przydawka dopełnieniowa jest wyrażona za pomocą rzeczownika w formie dopełniacza, np. Spektakl odwołano z powodu choroby aktorów.

• przydawka przyimkowa jest wyrażona za pomocą wyrażenia przyimkowego, np. Moja koleżanka robi czapki z wełny.

• przydawka rzeczowna jest wyrażona w zdaniu rzeczownikiem, np. W szpitalu zajął się nim lekarz internista.

• przydawka przymiotna jest wyrażona w zdaniu przymiotnikiem, liczebnikiem, imiesłowem przymiotnikowym bądź zaimkiem, np. Do pomieszczenia zaproszono dopiero drugą osobę z listy.

Dopełnienie to poboczna część zdania określająca czasownik.

Odpowiada na pytania przypadków zależnych: czego? kogo? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

Przykłady:
Na obiad zjadłam makaron.
Dzieci zostały w domu z rodzicami.

Okolicznik to poboczna część zdania określająca czasownik, która informuje o okolicznościach czynności.

Odpowiada na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? w jakim celu? pod jakim warunkiem? mimo czego?

Może być wyrażony przysłówkiem (lub rzeczownikiem w formie przysłówka), bezokolicznikiem, imiesłowem przysłówkowym współczesnym, wyrażeniem przyimkowym lub porównawczym.

Przykłady:

Mieszkam we Francji.
Samochód jechał wolno.
Kot schował się za śmietnikiem.
Jutro mam urodziny.
Uczył się mimo zmęczenia.
Ania idzie potańczyć.

• okolicznik miejsca
  
• okolicznik czasu
  
• okolicznik sposobu
  
• okolicznik przyczyny
  
• okolicznik warunku
  
• okolicznik celu
  
• okolicznik przyzwolenia