Rodzaje zdań

Zdania najczęściej dzielimy ze względu na cel wypowiedzi oraz ze względu na budowę (liczbę orzeczeń oraz stopień rozbudowania). Pozwala to precyzyjnie określić ich funkcję oraz strukturę.

Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na oznajmujące, rozkazujące i pytające.

• oznajmujące: Ania lubi biegać.
• rozkazujące: Podaj mi cukier!
  
• pytające: Lubisz pierogi z truskawkami?

Ze względu na budowę zdania dzielimy na pojedyncze i złożone.

• pojedyncze (zawierają jedno orzeczenie): Dzieci siedzą w ławce.
  
• złożone (zawierają dwa lub więcej orzeczeń): Dzieci siedzą w ławce i piszą w zeszycie.

Zdania pojedyncze możemy dalej podzielić na zdania rozwinięte i nierozwinięte, a zdania złożone na zdania współrzędnie i podrzędnie złożone.

Zdanie oznajmujące

Informuje o czymś, opisuje sytuację lub zjawisko. Jest zakończone kropką. Np.
Lubię lody truskawkowe., Dzieci wracają ze szkoły., Śnieg jest biały.

Zdanie rozkazujące

Dzięki niemu możemy wyrazić polecenie, rozkaz, poprosić kogoś o coś. Zazwyczaj jest zakończone wykrzyknikiem, ale może być również zakończone kropką. Np.
Zostaw to!, Niech pani lepiej uważa.

Zdanie pytające

Służy do zadawania pytań. Jest zakończone pytajnikiem. Np.
Lubisz pierogi?, Czy odrobiłeś pracę domową?, Kto to zrobił?

Zauważ, że zdanie pytające bardzo często (choć nie zawsze!) zaczynamy od partykuły Czy lub zaimków pytających, takich jak Kto, Co, Jak, Gdzie itp.

Zanim przejdziesz do tematu, upewnij się, że potrafisz rozpoznać orzeczenie w zdaniu, ponieważ jest ono kluczowym elementem decydującym o tym, czy mamy do czynienia ze zdaniem pojedynczym, czy złożonym.

Zdanie pojedyncze

To zdanie, które ma jedno orzeczenie, np.
Dzieci idą do szkoły.
Janek nie lubi czekolady.

Zdanie złożone

To zdanie składające się z dwóch lub więcej orzeczeń, np.
Zosia źle się dziś czuła, więc nie poszła do szkoły.
Piotrek gra na pianinie, jeździ na deskorolce i chodzi na zajęcia karate.

Zdanie pojedyncze nie zawsze musi być krótkie, a zdanie złożone nie zawsze musi być długie. Porównaj:

Zdanie Mój młodszy brat kupił w sklepie spożywczym na rogu masło, chleb, bułki poznańskie, jajka, jabłka i czekoladę. jest zdaniem pojedynczym, ponieważ ma tylko jedno orzeczenie (kupił). Z kolei dużo krótsze zdanie Ania śpiewa i tańczy. jest zdaniem złożonym, ponieważ ma dwa orzeczenia (śpiewa, tańczy).

Zdania pojedyncze zawierające więcej elementów niż tylko podmiot i orzeczenie nazywamy zdaniami rozwiniętymi.

Zdanie pojedyncze nierozwinięte składa się tylko z głównych części zdania, czyli podmiotu i orzeczenia (lub tylko orzeczenia, jeżeli podmiot jest domyślny). Np.

• Pies biegnie. (podmiot + orzeczenie)
• Rysujemy. (tylko orzeczenie)

Zdanie pojedyncze rozwinięte oprócz podmiotu i orzeczenia (lub samego orzeczenia) zawiera co najmniej jedno dodatkowe określenie, np. przydawkę, dopełnienie lub okolicznik. Np.

• Mały pies szybko biegnie. (podmiot + orzeczenie + przydawka mały + okolicznik szybko)
• Rysujemy laurkę. (orzeczenie + dopełnienie laurkę).

Zdanie złożone to zdanie, które posiada dwa lub więcej orzeczeń. Każde z orzeczeń tworzy tzw. zdanie składowe. W zależności od relacji między nimi, zdania złożone dzielą się na dwa rodzaje:

Zdania współrzędnie złożone

Zdania składowe wzajemnie się uzupełniają, ale równie dobrze mogłyby istnieć samodzielnie. Innymi słowy, jeśli usunęlibyśmy jedno ze zdań, to drugie i tak stanowiłoby sensowną całość. Np.
Zrobię sałatkę albo zamówię pizzę. → Zrobię sałatkę. (1), Zamówię pizzę. (2)
Wyszło słońce, więc pojechaliśmy na plażę → Wyszło słońce. (1), Pojechaliśmy na plażę. (2)
Mama czyta książkę, tata ogląda mecz. → Mama czyta książkę. (1), Tata ogląda mecz. (2)

W zdaniach współrzędnie złożonych zdania składowe są połączone spójnikami i, a, oraz, albo, lub, czy, bądź, ale, lecz, jednak, zaś, natomiast, więc, zatem, toteż, dlatego, czyli, aczkolwiek, ani lub bezspójnikowo (wówczas należy oddzielić je przecinkiem).

Zdania podrzędnie złożone

Jedno ze zdań składowych jest zdaniem nadrzędnym względem drugiego, które nazywamy zdaniem podrzędnym. Zdanie nadrzędne przekazuje pełną informację, zaś zdanie podrzędne jest niejako urwane, w związku z czym nie może istnieć samodzielnie. Np.
Myślałam, że o tym wiesz. → Myślałam (N) że o tym wiesz (P)
Zadzwonię, kiedy wrócisz do domu. → Zadzwonię (N) kiedy wrócisz do domu (P)

Zdania składowe w zdaniach podrzędnie złożonych są połączone spójnikami że, bo, gdy, aby, jeżeli, bowiem, gdyż, ponieważ, jak, aby, żeby, niż lub zaimkami względnymi, takimi jak kogo, jakie, która itp.

Zarówno zdania współrzędnie złożone, jak i zdania podrzędnie złożone możemy dalej podzielić na kilka rodzajów. Szczegółowe informacje o rodzajach zdań współrzędnie złożonych znajdziesz tu, zaś o rodzajach zdań podrzędnie złożonych tu.

Łączne

Informują o czynnościach współistniejących. Stosuje się w nich następujące spójniki: i, oraz, ani, jak, też, także, jakże. Mogą być również bezspójnikowe (wówczas rozdzielamy je przecinkiem). Np.

Siedzę na krześle i czytam gazetę.
Kosiłam trawę, podcinałam krzewy.

Wykres: _____(1)_____ ….. _____(2)_____

Rozłączne

Informują o czynnościach wykluczających się (czyli takich, które nie mogą istnieć jednocześnie). Pomiędzy zdaniami składowymi stawiamy spójniki: lub, albo, bądź, czy, przed którymi nie stawiamy przecinków ( z wyjątkiem sytuacji, w których dany spójnik się powtarza). Np.

Pojedziemy nad morze lub w góry.
Poczytam książkę lub obejrzę serial.
Albo zrobię pierogi, albo kupię gotowe.

Wykres: _____(1)_____ < ….. > _____(2)_____

Przeciwstawne

Jedno zdanie składowe przeciwstawia się drugiemu (występują w nich różne treści). W zdaniach przeciwstawnych stosuje się spójniki: a, ale, lecz, zaś, wszakże, natomiast, jednak, przeciwnie, tymczasem, przed którymi stawia się przecinek. Np.

Nauczyłem się wszystkich wzorów, ale nie umiem z nich korzystać.
Ja kroiłam szczypiorek, tymczasem ona obrała jajka.

Wykres: _____(1)_____> ….. <_____(2)_____

Wynikowe

Treść jednego zdania składowego wynika z drugiego dzięki zastosowanym spójnikom: więc, zatem, toteż, dlatego. Przed tymi spójnikami stawia się przecinek. Np.

Padało, więc nie wyszliśmy na spacer.
Zaspałam, dlatego nie zdążyłam na autobus.

Wykres: _____(1)_____ > ….. > _____(2)_____

Zapamiętaj!
Wykresy zdań składowych w zdaniach współrzędnie złożonych rysujemy na tym samym poziomie!

Zdanie podrzędnie złożone zbudowane jest ze zdań składowych, w których jedno z nich jest zdaniem nadrzędnym względem pozostałych.

Zdanie nadrzędne (nazywane też zdaniem głównym) to zdanie, bez którego nie mogłaby istnieć dana wypowiedź.

Zdanie podrzędne pełni funkcję dookreślenia zdania głównego, bez którego nie mogłoby istnieć.

Mieszkałam tu, kiedy byłam dzieckiem.
Mieszkałam tu (zdanie nadrzędne) kiedy byłam dzieckiem (zdanie podrzędne)

Przydawkowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania przydawki, np.:
Przeczytałam książkę, (jaką?) którą poleciła mi koleżanka.
Przeczytałam książkę N którą poleciła mi koleżanka P

Dopełnieniowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania dopełnienia, np.:
Nie spodziewałem się, (czego?) że tak zareagują.
Nie spodziewałem się N że tak zareagują P

Okolicznikowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania okolicznika, np.:
Przyjadę do ciebie, (kiedy?) gdy przestanie padać.
Przyjadę do ciebie N gdy przestanie padać P
Rozróżniamy kilka rodzajów zdań okolicznikowych: celu, miejsca, sposobu, przyczyny, czasu, warunku, stopnia i miary.

Podmiotowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania: kto?, co?, np.:
Najlepszym przyjacielem jest ten, (kto?) kto zawsze ci pomoże.
Najlepszym przyjacielem jest ten N kto zawsze ci pomoże P

Orzecznikowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania orzecznika, czyli: jaki jest?, czym jest?, kim jest?, jaki był?, czym był?, np.:
Ania jest dla mnie kimś, (kim jest?) komu ufam.
Ania jest dla mnie kimś N komu ufam P