Rzeczownik

Rzeczownik to samodzielna i odmienna część mowy, która odpowiada na pytania Kto? Co?

Nazywa nie tylko rzeczy (jak sama nazwa wskazuje), lecz również osoby, zwierzęta, rośliny, zjawiska przyrodnicze, przedmioty szkolne i dyscypliny naukowe, czynności, stany oraz cechy. Do rzeczowników zaliczamy także imiona oraz inne nazwy własne, takie jak nazwy miast czy planet.

Przykłady rzeczowników:
samochód, pies, chłopiec, kobieta, ulica, kaktus, burza, miłość, smutek, matematyka, tłumaczenie, Anna, Roman, Warszawa, Saturn.

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Więcej informacji na temat odmiany rzeczownika znajdziesz tu.

Każdy rzeczownik ma określony rodzaj, np. pies (r. męski), szafa (r. żeński), okno (r. nijaki). Więcej informacji na temat rodzaju rzeczownika znajdziesz tu.

Do rzeczowników zaliczamy:

• nazwy rzeczy: długopis, samochód, szafa, drzwi
• nazwy osób: mama, nauczyciel, mężczyzna
• nazwy zwierząt: pies, krokodyl, królik
• nazwy roślin: drzewo, fiołek, lipa
• nazwy zjawisk przyrody: burza, śnieg
• nazwy przedmiotów szkolnych i dyscyplin naukowych: biologia, geologia, medycyna
• nazwy czynności: spanie, pisanie
• nazwy stanów i emocji: miłość, smutek
• nazwy cech: duma, chłód, szczerość
• imiona i pseudonimy: Anna, Wojtek, Simba, Burek
• nazwy państw, miast itp. Polska, Warszawa

Jak rozpoznać rzeczownik w zdaniu?

Po tym, że odpowiada na pytania Kto? Co? lub pytania przypadków zależnych. Np.

Dziewczynka siedzi na krześle.

W tym zdaniu mamy dwa rzeczowniki. Pierwszy rzeczownik oznacza osobę i odpowiada na pytanie Kto? → dziewczynka.
Drugi oznacza rzecz, ale uwaga: nie odpowiada bezpośrednio na pytanie Co?, tylko na pytanie narzędnika Czym? → krześle (krzesło).

Ze względu na znaczenie rzeczowniki dzielimy na:

• rzeczowniki własne i pospolite

• rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne

• rzeczowniki żywotne i nieżywotne

Rzeczowniki własne (inaczej nazwy własne) to nazwy konkretnych osób, zwierząt, miejsc:

• imiona, nazwiska, pseudonimy osób, np. Anna, Wojtek, Nowak, Mickiewicz, Rudy
  
• imiona zwierząt, postaci, bohaterów, np. Pluto, Kopciuszek
  
• nazwy geograficzne, w tym nazwy miast, państw, kontynentów, wysp, jezior, rzek itp., np. Kraków, Niemcy, Azja, Wolin, Wisła

Rzeczowniki pospolite to nazwy ogólne, np. stół, pies, człowiek, planeta, ulica, mama, szkoła, film, a także nazwy zjawisk abstrakcyjnych, np. radość, smutek.

W zdaniu Jak nazywa się największe jezioro w Polsce? rzeczownik jezioro jest rzeczownikiem pospolitym, zaś rzeczownik Polska rzeczownikiem własnym.

Zapamiętaj! Rzeczowniki własne zawsze zapisujemy wielką literą, a rzeczowniki pospolite małą literą (o ile nie stoją na początku zdania).

Do rzeczowników żywotnych zaliczamy wyrazy określające osoby (również martwe), zwierzęta, a także twory wyobraźni, np. lekarz, mężczyzna, pies, Polak, trup, kosmita, krasnoludek, gnom.

Do rzeczowników nieżywotnych zaliczamy wyrazy określające rośliny (lub ich części), przedmioty, zjawiska, pojęcia, np. tulipan, dąb, kasztan, fotel, grzmot, węch.

Po co nam kategoria żywotności?

Abyśmy wiedzieli, jak odmienić dane słowo w bierniku. Porównaj:
Sprzedałem dom. → nieżywotny: biernik = mianownik
Widziałem kominiarza. → żywotny: biernik = dopełniacz

Uwaga! Może wydawać się się nielogiczne, że wyraz trup, oznaczający zmarłego człowieka, zaliczamy do rzeczowników żywotnych, a wyrazy odnoszące się do roślin, które przecież rosną, pobierają pokarm, do rzeczowników nieżywotnych. Jednak język rządzi się swoimi prawami, nie zawsze zgodnymi z prawami przyrody. Zatem najlepiej po prostu zapamiętać, że wszystkie wyrazy odnoszące się do osób zaliczamy do rzeczowników żywotnych, zaś wszystkie rośliny do nieżywotnych.

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. W języku polskim mamy siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz. Każdy z tych przypadków odpowiada na inne pytania. Dodatkowo możemy posiłkować się czasownikami, które podaliśmy w nawiasie.

Na przykład w zdaniu Na stole leżą książki. rzeczownik stół występuje w miejscowniku liczby pojedynczej (na czym leżą książki? na stole ⭢ o czym myślę? o stole), zaś rzeczownik książki występuje w mianowniku liczby mnogiej (co leży na stole? książki).

W języku polskim występują również rzeczowniki nieodmienne, np. kakadu, kiwi, tofu, bikini, boa, safari, zoo, awokado.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mnogiej. Porównaj:
Wczoraj byliśmy w Muzeum Narodowym., ale: Mój dziadek pracował w kilku muzeach.
Chcę iść do liceum ogólnokształcącego., ale: Do liceów zgłosiło się wielu kandydatów.

Do najpopularniejszych należą:
muzeum, centrum, liceum, archiwum, sanatorium, akwarium, sanktuarium, forum, kolegium, hospicjum, planetarium, stypendium.

Rzeczowniki oko i ucho mają różną odmianę w liczbie mnogiej w zależności od znaczenia.

Nazwiska w języku polskim mogą się odmieniać przez przypadki. Sposób odmiany zależy przede wszystkim od płci osoby noszącej nazwisko oraz zakończenia nazwiska.

Nazwiska męskie

Nazwiska męskie zazwyczaj są odmienne, zarówno te zakończone na spółgłoskę, np. Grzelak, Grzelaka, Grzelakowi…, jak i na samogłoskę, np. Kowalski, Kowalskiego, Kowalskiemu….

Nazwiska żeńskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę są nieodmienne, np. Anna Nowak, Anny Nowak, Annie Nowak….

• Nazwiska zakończone na -ska i -cka odmieniamy jak przymiotniki, np. Kowalska, Kowalskiej….

• Nazwiska zakończone na -owa również odmieniamy jak przymiotniki, np. Kowalczykowa, Kowalczykowej….

• Inne nazwiska żeńskie zakończone na -a odmieniają się jak rzeczowniki o podobnej budowie, np. Bonda, Bondy, Bondzie….

Nazwiska męskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę oraz na -y, które stoi po samogłosce, odmieniają się jak nazwiska polskie, np.
  Macron – Macrona – Macronowi – Macrona – Macronem – Macronie
  Disney – Disneya – Disneyowi – Disneyem – Disneyu

• Nazwiska zakończone na -y, które stoi po spółgłosce, odmieniają się jak przymiotniki. Należy pamiętać o tym, że w D., C. i B. zapisujemy je z apostrofem, np.
  Exupery – Exupery’ego – Exupery’emu – Exupery’ego – Exuperym – Exuperym.

Nazwiska żeńskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę są nieodmienne, np.
  Widziałam Lily Potter.

• Nazwiska zakończone na -ova, -ska odmieniają się jak przymiotniki, np.
  Zełenśka – Zełenśkiej

• Nazwiska zakończone na -a odmieniają się jak rzeczowniki, np.
  Obama – Obamę

Odmianie podlegają:

• nazwy spolszczone, np. Paryż: do Paryża, w Paryżu…, Londyn: do Londynu, w Londynie…
  
• nazwy, dla których można łatwo znaleźć polski wzorzec fleksyjny; np. Berlin będzie odmieniał się jak Lublin: do Berlina, w Berlinie…
  
• nazwy słowiańskie, np. Hradec: do Hradca, w Hradcu…, Donieck: do Doniecka, w Doniecku…
  
• nazwy r. żeńskiego zakończone na -a, np. Atlanta: do Atlanty, w Atlancie…
  
• nazwy r. męskiego zakończone na -um, np. Chartum: do Chartumu, w Chartumie…

Odmianie nie podlegają:

• nazwy francuskie, np. Verdun, Bordeaux
  
• nazwy r. nijakiego zakończone na -um, np. Monachium
  
• nazwy zakończone na -o, np. Oslo, Tokio, z wyjątkiem nazw spolszczonych i słowiańskich, np. Drezno: do Drezna, w Dreźnie…
  
• nazwy niesłowiańskie zakończone na -e, np. New Hampshire
  
• inne nazwy zwyczajowo nieodmienne takie jak: Bonn, Essen, Peru, Nagasaki itd.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mnogiej. Porównaj:
Wczoraj byliśmy w Muzeum Narodowym., ale: Mój dziadek pracował w kilku muzeach.
Chcę iść do liceum ogólnokształcącego., ale: Do liceów zgłosiło się wielu kandydatów.

Do najpopularniejszych rzeczowników tego typu należą:

muzeum, centrum, liceum, archiwum, sanatorium, akwarium, sanktuarium, forum, kolegium, hospicjum, planetarium, stypendium

Zauważ, że powyższe rzeczowniki pochodzą z języka łacińskiego i są rodzaju nijakiego. Rzeczowniki rodzime zakończone na -um odmieniają się jak inne rzeczowniki rodzaju męskiego. Porównaj:
Zgubił się w muzeum., ale: Zgubił się w tłumie.
Ciocia pojechała do sanatorium., ale: Ciocia włożyła zdjęcia do albumu.

Nazwy Monachium i Bizancjum również są nieodmienne:

stadion w Monachium, cesarz Bizancjum

Temat to ta część wyrazu, która nie zmienia się podczas odmiany. Jest wspólna dla wszystkich form rzeczownika.

Końcówka to ta część wyrazu, którą dodajemy do tematu podczas odmiany. Zmienia się w zależności od przypadka i liczby.

Brak końcówki zapisujemy jako Ø.

Uwaga! Podczas odmiany w temacie rzeczownika może zachodzić wymiana głosek (np. pomidor – pomidorze, mucha – musze), a także ich zanik (kotek – kotkiem). Temat, w którym taka zmiana zachodzi, nazywamy tematem obocznym.

Rzeczownik składa się z tematu, który bardzo często pozostaje niezmienny podczas odmiany, i końcówki, która zmienia się w zależności od przypadka (ręk-a, ręk-ą). Jednak czasem nawet w temacie występują zmiany poszczególnych głosek, co nazywane jest obocznościami (alternacjami).

Oboczności dotyczą zarówno spółgłosek, jak i samogłosek.

ręk-a – ręc-e (k:c)
gór-a – górz-e (r:rz)
noga – nodze (g:dz)
dąb – dębu (ą:ę)
mróz – mrozu (ó:o)

Oboczności mogą również polegać na wymianie twardej głoski za miękką, np.

chata – chacie (t:ci – inny możliwy zapis to t:c’)
ćma – ćmie (m:m’)

W jednym temacie może zachodzić więcej oboczności, np.

gwiazda – gwieździe (a:e, z:ź, d:dzi)
wół – wole (ó:o, ł:l)

W liczbie pojedynczej wyróżniamy trzy rodzaje gramatyczne rzeczownika:

Rodzaj męski

Mają go zazwyczaj istoty (ludzie i zwierzęta) płci męskiej, np. strażak, uczeń, pies, a także wyrazy nazywające przedmioty i zjawiska, np. wazon, księżyc.

Wyrazy rodzaju męskiego zazwyczaj kończą się na spółgłoskę, np. policjant, królik, banknot, ale mogą również kończyć się na samogłoskę a, np. mężczyzna, okulista, artysta.

Rodzaj żeński

Mają go zazwyczaj istoty (ludzie i zwierzęta) płci żeńskiej, np. mama, nauczycielka, lwica, a także wyrazy nazywające przedmioty i zjawiska, np. klawiatura, łódź.

Wyrazy rodzaju żeńskiego zazwyczaj kończą się na samogłoskę a lub i, np. babcia, kotka, sprzedawczyni, ale mogą również kończyć się na spółgłoskę, np. miedź, miłość.

Rodzaj nijaki

Mają go najczęściej istoty (ludzie i zwierzęta) młode, np. niemowlę, szczenię, a także wyrazy nazywające przedmioty i zjawiska, np. okno, pole, muzeum. Rodzaju nijakiego są również rzeczowniki odczasownikowe, np. granie, malowanie.

Wyrazy rodzaju nijakiego zazwyczaj kończą się na o, e/ę lub um, np. biuro, dziecię, technikum.

Uwaga! Niektóre rzeczowniki mogą mieć dwa rodzaje, w zależności od znaczenia, np. boa w znaczeniu wąż jest rodzaju męskiego, zaś boa w znaczeniu szal jest rodzaju nijakiego.

W przypadku niektórych wyrazów zapożyczonych, takich jak show czy kakadu, określenie rodzaju nierzadko sprawia trudności. W razie wątpliwości warto zajrzeć do słownika lub poradni językowej.

Większość rzeczowników występuje w liczbie pojedynczej i mnogiej, np.

Uwaga! Nie wszystkie rzeczowniki mają liczbę pojedynczą i mnogą. Niektóre mają tylko jedną z nich.

Singularia Tantum to rzeczowniki, które występują tylko w liczbie pojedynczej, np. przyjaźń, makaron.
Pluralia Tantum to rzeczowniki, które występują tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, nożyczki, spodnie.

Rzeczownik odczasownikowy to rzeczownik utworzony od czasownika nazywający czynność lub stan. Rzeczowniki odczasownikowe tworzymy za pomocą formantów: -anie (biegać – bieganie), -enie (palić – palenie) lub -cie (bić – bicie).

Rzeczowniki odczasownikowe możemy tworzyć od czasowników dokonanych i niedokonanych, np. czytać – czytanie, przeczytać – przeczytanie.

Rzeczowniki odczasownikowe odmieniają się przez przypadki podobnie jak zwykłe rzeczowniki rodzaju nijakiego, np. Zabrania się palenia. (kogo, czego? ⭢ dopełniacz)

Zapamiętaj! Nie z rzeczownikami odczasownikowymi piszemy tak samo jak ze zwykłymi rzeczownikami, czyli łącznie, np. niechodzenie.

Z rzeczownikami odczasownikowymi możemy spotkać się w różnego rodzaju komunikatach oraz instrukcjach, np.
Zabrania się wypuszczania psów na trawnik.
Prosimy o przyniesienie butów na zmianę.
Prosimy o niedotykanie eksponatów.
Produkt służy do odtłuszczania powierzchni.
Niestosowanie się do zakazu grozi karą.
Zakaz skakania do wody.

Rzeczownik odliczebnikowy to rzeczownik rodzaju żeńskiego utworzony od liczebnika za pomocą formantu -ka (jedynka, piątka, dziesiątka, setka).

Rzeczowniki odliczebnikowe odmieniają się przez przypadki i liczby podobnie jak zwykłe rzeczowniki rodzaju żeńskiego, np.
W kierunku Wawelu możesz jechać jedynką. (czym? → narzędnik)
Zostaliśmy zaproszeni na osiemnastkę. (na co? → biernik)
Mam same piątki z polskiego. (l. mnoga)

Rzeczowniki odliczebnikowe zapisujemy łącznie, np. stodwudziestkapiątka.

Feminatywy to nie tylko żeńskie nazwy zawodów, ale także nazwy pełnionych funkcji, stanowisk, narodowości oraz tytuły naukowe. Feminatywy tworzone są od nazw męskich za pomocą formantów:

• -ka, np. pisarka, malarka,
• -ini/-yni, np. bogini, sprzedawczyni,
• -(n)ica, np. męczennica, uczennica,
• -owa, np. księgowa, teściowa.

Niektóre formy żeńskie można tworzyć alternatywnie: poprzez dodanie wyrazu pani (pani profesor, pani premier) lub za pomocą formantów (profesorka, premierka).

Zdrobnienia i zgrubienia to wyrazy nacechowane emocjonalne utworzone za pomocą odpowiednich formantów słowotwórczych.

Zdrobnienia

Służą do nazywania rzeczy małych i młodych lub wyrażenia stosunku emocjonalnego (najczęściej pozytywnego, ale również ironii lub kpiny), np.

kot – kotek – koteczek
dom – domek – domuś
bobas – bobasek

Zgrubienia

Służą do nazywania rzeczy dużych lub wyrażenia stosunku emocjonalnego (najczęściej negatywnego), np.

palec – paluch
nos – nochal
brzuch – brzuchol – brzuszysko