Typy formantów
Przedrostek (prefiks) – występuje
przed rdzeniem, np.
na-: napisać
prze-: przeczytać,
prześliczny
przy-: przydomowy,
przyszyć
u-: ugotować,
utworzyć
Przyrostek (sufiks) – występuje
za rdzeniem, np.
-ek: domek,
ogródek
-ka: malarka,
lekarka
-anin: Amerykanin,
Paryżanin
Międzyrostek (interfiks)* – część wyrazu
złożonego łącząca człony złożenia, np.
-o-: listonosz,
językoznawca
-i-: łamigłówka,
pędziwiatr
*W niektórych podręcznikach i ogólnodostępnych materiałach
edukacyjnych pojawia się zamiennie termin „wrostek”.
- Formant zerowy – występuje, kiedy wyraz powstał
przez skrócenie. Zapisujemy go za pomocą symbolu Ø, np.
biały → bielØ.
Funkcje przyrostków
- nazwy wykonawców czynności i zawodów:
-(i)ciel (nauczyciel),
-ca (kierowca),
-acz (gracz),
-(n)ik (rolnik),
-ak (śpiewak),
-ent (producent),
-ant (projektant),
-arz (malarz),
-owiec (naukowiec),
-owy (księgowy),
-ista/-ysta (barista).
- zdrobnienia: -ik/-yk (bucik),
-ek (piesek),
-ka (kawka),
-ko (mieszkanko).
- zgrubienia: -sko (babsko),
-ysko/-isko (psisko),
-idło/-ydło (ptaszydło),
-al (nochal).
- nazwy miejsc: -arnia
(kwiaciarnia), -alnia
(pralnia), -ownia
(siłownia), -(ow)nica
(piaskownica), -isko
(lodowisko).
- nazwy mieszkańców: -ak (Polak),
-anin (paryżanin),
-czyk (Chińczyk),
-ańczyk (Koreańczyk),
-ik (Anglik), formant
zerowy (Czech).
- nazwy żeńskie: -ka
(nauczycielka), -ini/-yni
(sprzedawczyni), -(n)ica
(czarownica), -owa
(krawcowa).
- nazwy czynności: -anie
(czytanie), -enie
(milczenie), -cie (szycie),
formant zerowy (bieg).
- nazwy cech: -ość (miłość),
-ota (głupota), formant
zerowy (czerń).
- nazwy nosicieli cech: -ak
(przystojniak), -ec
(głupiec), -as (brudas),
-ek (głupek).
- nazwy rzeczy i narzędzi: -ak
(pisak), -acz (pogrzebacz),
-aczka (wycieraczka),
-(al)nik (grzejnik),
-arka (drukarka),
-alka (pralka).