Odmiana rzeczownika

Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. W języku polskim mamy siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz. Każdy z tych przypadków odpowiada na inne pytania. Dodatkowo możemy posiłkować się czasownikami, które podaliśmy w nawiasie.

Na przykład w zdaniu Na stole leżą książki. rzeczownik stół występuje w miejscowniku liczby pojedynczej (na czym leżą książki? na stole ⭢ o czym myślę? o stole), zaś rzeczownik książki występuje w mianowniku liczby mnogiej (co leży na stole? książki).

W języku polskim występują również rzeczowniki nieodmienne, np. kakadu, kiwi, tofu, bikini, boa, safari, zoo, awokado.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mnogiej. Porównaj:
Wczoraj byliśmy w Muzeum Narodowym., ale: Mój dziadek pracował w kilku muzeach.
Chcę iść do liceum ogólnokształcącego., ale: Do liceów zgłosiło się wielu kandydatów.

Do najpopularniejszych należą:
muzeum, centrum, liceum, archiwum, sanatorium, akwarium, sanktuarium, forum, kolegium, hospicjum, planetarium, stypendium.

Rzeczowniki oko i ucho mają różną odmianę w liczbie mnogiej w zależności od znaczenia.

Nazwiska w języku polskim mogą się odmieniać przez przypadki. Sposób odmiany zależy przede wszystkim od płci osoby noszącej nazwisko oraz zakończenia nazwiska.

Nazwiska męskie

Nazwiska męskie zazwyczaj są odmienne, zarówno te zakończone na spółgłoskę, np. Grzelak, Grzelaka, Grzelakowi…, jak i na samogłoskę, np. Kowalski, Kowalskiego, Kowalskiemu….

Nazwiska żeńskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę są nieodmienne, np. Anna Nowak, Anny Nowak, Annie Nowak….

• Nazwiska zakończone na -ska i -cka odmieniamy jak przymiotniki, np. Kowalska, Kowalskiej….

• Nazwiska zakończone na -owa również odmieniamy jak przymiotniki, np. Kowalczykowa, Kowalczykowej….

• Inne nazwiska żeńskie zakończone na -a odmieniają się jak rzeczowniki o podobnej budowie, np. Bonda, Bondy, Bondzie….

Nazwiska męskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę oraz na -y, które stoi po samogłosce, odmieniają się jak nazwiska polskie, np.
  Macron – Macrona – Macronowi – Macrona – Macronem – Macronie
  Disney – Disneya – Disneyowi – Disneyem – Disneyu

• Nazwiska zakończone na -y, które stoi po spółgłosce, odmieniają się jak przymiotniki. Należy pamiętać o tym, że w D., C. i B. zapisujemy je z apostrofem, np.
  Exupery – Exupery’ego – Exupery’emu – Exupery’ego – Exuperym – Exuperym.

Nazwiska żeńskie

• Nazwiska zakończone na spółgłoskę są nieodmienne, np.
  Widziałam Lily Potter.

• Nazwiska zakończone na -ova, -ska odmieniają się jak przymiotniki, np.
  Zełenśka – Zełenśkiej

• Nazwiska zakończone na -a odmieniają się jak rzeczowniki, np.
  Obama – Obamę

Odmianie podlegają:

• nazwy spolszczone, np. Paryż: do Paryża, w Paryżu…, Londyn: do Londynu, w Londynie…
  
• nazwy, dla których można łatwo znaleźć polski wzorzec fleksyjny; np. Berlin będzie odmieniał się jak Lublin: do Berlina, w Berlinie…
  
• nazwy słowiańskie, np. Hradec: do Hradca, w Hradcu…, Donieck: do Doniecka, w Doniecku…
  
• nazwy r. żeńskiego zakończone na -a, np. Atlanta: do Atlanty, w Atlancie…
  
• nazwy r. męskiego zakończone na -um, np. Chartum: do Chartumu, w Chartumie…

Odmianie nie podlegają:

• nazwy francuskie, np. Verdun, Bordeaux
  
• nazwy r. nijakiego zakończone na -um, np. Monachium
  
• nazwy zakończone na -o, np. Oslo, Tokio, z wyjątkiem nazw spolszczonych i słowiańskich, np. Drezno: do Drezna, w Dreźnie…
  
• nazwy niesłowiańskie zakończone na -e, np. New Hampshire
  
• inne nazwy zwyczajowo nieodmienne takie jak: Bonn, Essen, Peru, Nagasaki itd.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mnogiej. Porównaj:
Wczoraj byliśmy w Muzeum Narodowym., ale: Mój dziadek pracował w kilku muzeach.
Chcę iść do liceum ogólnokształcącego., ale: Do liceów zgłosiło się wielu kandydatów.

Do najpopularniejszych rzeczowników tego typu należą:

muzeum, centrum, liceum, archiwum, sanatorium, akwarium, sanktuarium, forum, kolegium, hospicjum, planetarium, stypendium

Zauważ, że powyższe rzeczowniki pochodzą z języka łacińskiego i są rodzaju nijakiego. Rzeczowniki rodzime zakończone na -um odmieniają się jak inne rzeczowniki rodzaju męskiego. Porównaj:
Zgubił się w muzeum., ale: Zgubił się w tłumie.
Ciocia pojechała do sanatorium., ale: Ciocia włożyła zdjęcia do albumu.

Nazwy Monachium i Bizancjum również są nieodmienne:

stadion w Monachium, cesarz Bizancjum

Temat to ta część wyrazu, która nie zmienia się podczas odmiany. Jest wspólna dla wszystkich form rzeczownika.

Końcówka to ta część wyrazu, którą dodajemy do tematu podczas odmiany. Zmienia się w zależności od przypadka i liczby.

Brak końcówki zapisujemy jako Ø.

Uwaga! Podczas odmiany w temacie rzeczownika może zachodzić wymiana głosek (np. pomidor – pomidorze, mucha – musze), a także ich zanik (kotek – kotkiem). Temat, w którym taka zmiana zachodzi, nazywamy tematem obocznym.

Rzeczownik składa się z tematu, który bardzo często pozostaje niezmienny podczas odmiany, i końcówki, która zmienia się w zależności od przypadka (ręk-a, ręk-ą). Jednak czasem nawet w temacie występują zmiany poszczególnych głosek, co nazywane jest obocznościami (alternacjami).

Oboczności dotyczą zarówno spółgłosek, jak i samogłosek.

ręk-a – ręc-e (k:c)
gór-a – górz-e (r:rz)
noga – nodze (g:dz)
dąb – dębu (ą:ę)
mróz – mrozu (ó:o)

Oboczności mogą również polegać na wymianie twardej głoski za miękką, np.

chata – chacie (t:ci – inny możliwy zapis to t:c’)
ćma – ćmie (m:m’)

W jednym temacie może zachodzić więcej oboczności, np.

gwiazda – gwieździe (a:e, z:ź, d:dzi)
wół – wole (ó:o, ł:l)