Pisownia wyrazów

Ó należy pisać:

• gdy wymienia się na o, np. mówić – mowa;
• gdy wymienia się na a, np. mówić – mawiać;
• gdy wymienia się na e, np. kościół – kościele;
• na początku niektórych wyrazów, np. ów, ósmy, ówczesny;
• w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, np. komputerów, psów;
• w wyrazach zakończonych na -ów, -ówka i -ówna, np. gotów, złotówka, Czubówna.
  Wyjątki: zasuwka, skuwka, wsuwka.

U należy pisać:

• w rzeczownikach zakończonych na -un, -unek, -unka, np. pakunek, opiekunka;
• w zdrobnieniach i zgrubieniach zakończonych na -uś, -us i -uch, np. mężuś, zgrywus, pastuch;
• w przymiotnikach zakończonych na -utki i -uśki, np. milutki, maluśki;
• w formach czasu teraźniejszego czasowników z -uj-, np. gotuję, dziękujesz;
• na końcu wyrazów, np. prezentu, maku;
• w wielu wyrazach obcego pochodzenia, np. uniwersytet, komputer.

W przypadkach, których nie obejmują powyższe zasady, pisownię u i ó trzeba zapamiętać, np. żółw, tulipan.

Rz należy pisać:

• gdy wymienia się na r, np. morze – morski;
• po spółgłoskach p, b, t, d, k, g, ch, j, w, np. przyroda, wrzątek;
  Wyjątki: pszczoła, pszenica, bukszpan, wszyscy, wszędzie, Pszczyna
  oraz stopień wyższy i najwyższy przymiotników: większy, piękniejszy
• w rzeczownikach rodzaju męskiego zakończonych na -arz i -erz, np. kałamarz, kątomierz;
• w nazwach zawodów i wykonawców zakończonych na -arz, -erz i -mistrz, np. weterynarz, zegarmistrz.

Ż należy pisać:

• gdy wymienia się na dz, np. pieniążek – pieniądz;
• gdy wymienia się na z lub ź (zi), np. każę – kazać, duży – duzi;
• gdy wymienia się na h, np. drużyna – druh;
• gdy wymienia się na s, np. papież – papieski;
• gdy wymienia się na g, np. rożek – róg;
• po spółgłoskach l, ł, r, n, np. lżej, małżonka, oranżeria;
• w rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na -aż i -eż, np. kradzież;
  Wyjątek: twarz
• w rzeczownikach rodzaju męskiego obcego pochodzenia zakończonych na -aż, np. reportaż;
• w cząstkach -że i -ż, np. chodźże, ależ.

Rz należy pisać:

• w rzeczownikach rodzaju męskiego zakończonych na -arz i -erz, np. kałamarz, kątomierz;
• w nazwach zawodów i wykonawców zakończonych na -arz, -erz i -mistrz, np. weterynarz, zegarmistrz.

Ż należy pisać:

• w rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na -aż i -eż, np. kradzież;
  Wyjątek: twarz
• w rzeczownikach rodzaju męskiego obcego pochodzenia zakończonych na -aż, np. reportaż;
• w cząstkach -że i -ż, np. chodźże, ależ.

Ch należy pisać:

• gdy wymienia się na sz, np. orzech – orzeszek;
• po spółgłosce s, np. schody;
• zazwyczaj w wyrazach rodzimych , np. chować;
• zazwyczaj na końcu wyrazu, np. strach; również w odmianie, np. ulicach, samochodach;
• w rozpoczynających wyrazy cząstkach typu choreo-, chrono-, np. choreografia, chronologia.

H należy pisać:

• gdy wymienia się na ż, np. druh – drużyna;
• gdy wymienia się na z, np. błahy – błazen;
• gdy wymienia się na g, np. wahać się – waga;
• w rozpoczynających wyrazy cząstkach typu hekto-, helio-, hipo-, hydro-, np. hektolitr, hydromechanika;
• w większości imion, np. Henryk, Halina, Hubert, Hipolit.

Ó należy pisać:

• gdy wymienia się na o, np. mówić – mowa;
• gdy wymienia się na a, np. skrót – skracać;
• gdy wymienia się na e, np. kościół – kościele;
• w wyrazach zakończonych na -ów, -ówka i -ówna, np. gotów, złotówka, Czubówna.

W niektórych wyrazach ó może wymieniać się zarówno na o, jak i e, a, np.

zamiótł: zamiata, zamiotła, zamieść
niósł: nosić, niesie
ziółko: ziele, ziołowy

Podobnie w wielu wyrazach zakończonych na -ów i -ówka ó również wymienia się na o (np. Kraków – Krakowa, podstawówka – podstawowa). W takich przypadkach za podstawową zasadę uznajemy jednak pisownię w zakończeniach -ów i -ówka, a nie zasadę wymiany ó na o.

Rz należy pisać:

• gdy wymienia się na r, np. morze – morski;
• po spółgłoskach p, b, t, d, k, g, ch, j, w, np. przyroda, brzydki, trzeba, drzwi, chrząstka, grzmot, wrzątek;
• w zakończeniach -arz i -erz i -mistrz, np. weterynarz, kątomierz, zegarmistrz.

W niektórych wyrazach zakończonych na -arz lub -erz rz wymienia się również na r (np. malarz – malarski). W takich przypadkach za podstawową zasadę uznajemy jednak pisownię w zakończeniach -arz lub -erz, a nie zasadę wymiany rz na r.

Ż należy pisać:

• gdy wymienia się na dz, np. pieniążek – pieniądz;
  
• gdy wymienia się na z lub zi (ź), np. każę – kazać;
  
• gdy wymienia się na h, np. drużyna – druh;
  
• gdy wymienia się na s, np. papież – papieski;
  
• gdy wymienia się na g, np. rożek – róg;
  
• po spółgłoskach l, ł, r, n, np. rżenie, małżeństwo.

Ch należy pisać:

• gdy wymienia się na sz, np. orzech – orzeszek;
• po spółgłosce s, np. schody;
  
• zazwyczaj na końcu wyrazu, np. strach; również w odmianie, np. ulicach, samochodach.

W wielu wyrazach zakończonych na ch, ch wymienia się jednocześnie na sz, np. zapach – zapaszek, maluch – maluszek.

Ę należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 1. os. lp., np. (ja) gotuję, piszę;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską ł, np. płynęła, zginęła;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską l, np. płynęli, zginęli;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w bierniku liczby pojedynczej, np. (widzę) zasłonę, lodówkę;
• wymienia się na ą, np. węże – wąż, zęby – ząb.

Em należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasowników koniugacji III (tzw.-e) w 1. os. lp. , np. (ja) wiem, rozumiem;
• występuje na końcu czasownika w 1. os. lp. rodzaju męskiego w czasie przeszłym, np. chciałem, robiłem;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju męskiego i nijakiego w narzędniku liczby pojedynczej, np. (z) bohaterem, dzieckiem.

Em i en należy pisać:

• w wyrazach rodzimych przed przyrostkami -ka i -ko, np. stajenka, czółenko;

Ą należy pisać, gdy:

• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w narzędniku liczby pojedynczej, np. (idę) z Anią, dziewczyną;
• występuje na końcu czasownika w 3. os. lm., np. (oni) idą, gotują;
• wymienia się na ę, np. ząb – zęby, wąż – wężyk.

Om należy pisać, gdy:

• występuje na końcu rzeczownika w celowniku liczby mnogiej , np. dziewczynom, plecakom.

Om i on należy pisać:

• w wyrazach zapożyczonych, np. konto, kombatant.

Ę należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 1. os., lp., np. (ja) gotuję, (ja) piszę;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską ł, np. płynęła, zginęła;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską l, np. płynęli, zginęli;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w bierniku liczby pojedynczej, np. (widzę) zasłonę, lodówkę.

E należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 3. os. lp., np. (on) gotuje, (ona) pisze.
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w celowniku liczby pojedynczej, np. (dam to) mamie, nauczycielce.

Głoski można podzielić ze względu na sposób ich wymawiania na:

• dźwięczne – wszystkie samogłoski i część spółgłosek, które powodują drganie wiązadła głosowego w trakcie ich wymawiania, np. b, g, w.
• bezdźwięczne – niektóre spółgłoski niewymagające drgania wiązadła głosowego w krtani podczas ich wymawiania, np. p, k, f.

W języku polskim często możemy zauważyć, że wymowa danego wyrazu różni się od jego zapisu. Dzieje się tak m.in. z powodu upodobnienia pod względem dźwięczności, które zachodzi między spółgłoskami.

Z tematu Pisownia wyrazów z rz i ż wiesz, że rz piszemy po p, b, t, k, g, ch, j, w (np. przygoda, wrzask). Są jednak wyjątki, w których piszemy sz. Należą do nich wyrazy takie jak pszczoła, pszenica, bukszpan, wszyscy, wszędzie czy Pszczyna, a także stopień wyższy i najwyższy przymiotników (np. większy, piękniejszy).

Ale to nie jedyne wyrazy, których pisownia może sprawiać trudności. Zauważ, że w niektórych wyrazach rz wymawiamy jak sz, np. trzeba [tszeba], przyroda [pszyroda] itd. W tych wyrazach zachodzi ubezdźwięcznienie. Głoski p, t, k, ch są głoskami bezdźwięcznymi i upodabniają do siebie głoski występujące po nich – stąd piszemy trzask, ale wymawiamy [tszask]. Ubezdźwięcznienie może zachodzić również w wygłosie i może dotyczyć zarówno rz, jak i ż. Na przykład lekarz wymawiamy jako [lekasz], a rewanż jako [rewansz].

W języku polskim głoskę ń można zapisywać na dwa sposoby: jako ni lub jako ń.

Ni należy pisać, gdy:

• występuje przed samogłoską, np. niebo, Ania, ziemniak;
• występuje na końcu wyrazu w dopełniaczu liczby mnogiej, gdy wymawiamy [ńi] np. konie – koni, słonie – słoni;
• występuje na końcu czasownika w 3. os. lp., np. gonić – on goni (cz. teraźniejszy), zasłonić – ona zasłoni (cz. przyszły).

Ń należy pisać, gdy:

• występuje przed spółgłoską, np. bańka;
• występuje na końcu wyrazu w mianowniku liczby pojedynczej, np. koń, słoń, leń;
• występuje na końcu czasownika trybu rozkazującego, np. ominąć – omiń, rozwinąć – rozwiń.

Zapamiętaj! W języku polskim ń nie występuje nigdy na początku wyrazu!

Zasady pisowni i:

• występuje po spółgłoskach s, c, z, gdy wymawiamy [ś, ć, ź], np. siano, bocian;
• występuje na początku wyrazów przed spółgłoską, np. igła, impuls;
• występuje po wszystkich innych spółgłoskach w wyrazach, w których nie piszemy j, np. biurko, hipopotam, kino.

Zasady pisowni j:

• występuje po spółgłoskach s, c, z, gdy wymawiamy [sj, cj, zj], np. Azja, agresja, akacja;
• występuje po cząstce zd-, np. zdjęcie, zdjąć;
• występuje na początku wyrazów w połączeniach ja, je, jo, jó, ję, ją, np. jazda, jogurt, Justyna;
• po innych spółgłoskach występuje wyłącznie w niewielkiej grupie wyrazów obcego pochodzenia, np. Skopje (stolica Macedonii Północnej)

Homonimy to wyrazy, które brzmią tak samo, ale mają różne znaczenie. Mogą mieć również różną pisownię, dlatego zawsze należy zwracać uwagę na kontekst zdania, aby nie zrobić niepotrzebnego błędu. Porównaj:

morze i może: Jutro pojadę nad morze., Może to zrobię.

Tych dwóch słów możesz nawet użyć w jednym zdaniu:

Morze jest dziś bardzo wzburzone, ale może jutro się uspokoi.