Składnia

Każde zdanie jest wypowiedzeniem, ale nie każde wypowiedzenie jest zdaniem. Dlaczego? Decydującą rolę odgrywa tu orzeczenie lub jego brak.

Zdanie

Wypowiedzenie, które zawiera orzeczenie, czyli najczęściej czasownik w formie osobowej lub, rzadziej, w formie nieosobowej zakończonej na -no, -to.

Przykłady:
Julia czyta książkę.
Wczoraj byłem w kinie.
Zjedzono wszystkie ciastka.

Zdanie może tworzyć nawet pojedynczy czasownik, użyty w formie osobowej, np. Siedzimy.

Równoważnik zdania

Wypowiedzenie, które nie zawiera orzeczenia. Uwaga! Równoważnik zdania może zawierać bezokolicznik lub imiesłów przysłówkowy.

Przykłady:
Jaki wspaniały dzień. → całkowity brak czasownika
Wracać do domu! → bezokolicznik
Przeczytawszy książkę. → imiesłów przysłówkowy

Równoważnik zdania można zazwyczaj łatwo przerobić na zdanie. Porównaj:

Zdania najczęściej dzielimy ze względu na cel wypowiedzi oraz ze względu na budowę (liczbę orzeczeń oraz stopień rozbudowania). Pozwala to precyzyjnie określić ich funkcję oraz strukturę.

Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na oznajmujące, rozkazujące i pytające.

• oznajmujące: Ania lubi biegać.
• rozkazujące: Podaj mi cukier!
  
• pytające: Lubisz pierogi z truskawkami?

Ze względu na budowę zdania dzielimy na pojedyncze i złożone.

• pojedyncze (zawierają jedno orzeczenie): Dzieci siedzą w ławce.
  
• złożone (zawierają dwa lub więcej orzeczeń): Dzieci siedzą w ławce i piszą w zeszycie.

Zdania pojedyncze możemy dalej podzielić na zdania rozwinięte i nierozwinięte, a zdania złożone na zdania współrzędnie i podrzędnie złożone.

Zdanie oznajmujące

Informuje o czymś, opisuje sytuację lub zjawisko. Jest zakończone kropką. Np.
Lubię lody truskawkowe., Dzieci wracają ze szkoły., Śnieg jest biały.

Zdanie rozkazujące

Dzięki niemu możemy wyrazić polecenie, rozkaz, poprosić kogoś o coś. Zazwyczaj jest zakończone wykrzyknikiem, ale może być również zakończone kropką. Np.
Zostaw to!, Niech pani lepiej uważa.

Zdanie pytające

Służy do zadawania pytań. Jest zakończone pytajnikiem. Np.
Lubisz pierogi?, Czy odrobiłeś pracę domową?, Kto to zrobił?

Zauważ, że zdanie pytające bardzo często (choć nie zawsze!) zaczynamy od partykuły Czy lub zaimków pytających, takich jak Kto, Co, Jak, Gdzie itp.

Zanim przejdziesz do tematu, upewnij się, że potrafisz rozpoznać orzeczenie w zdaniu, ponieważ jest ono kluczowym elementem decydującym o tym, czy mamy do czynienia ze zdaniem pojedynczym, czy złożonym.

Zdanie pojedyncze

To zdanie, które ma jedno orzeczenie, np.
Dzieci idą do szkoły.
Janek nie lubi czekolady.

Zdanie złożone

To zdanie składające się z dwóch lub więcej orzeczeń, np.
Zosia źle się dziś czuła, więc nie poszła do szkoły.
Piotrek gra na pianinie, jeździ na deskorolce i chodzi na zajęcia karate.

Zdanie pojedyncze nie zawsze musi być krótkie, a zdanie złożone nie zawsze musi być długie. Porównaj:

Zdanie Mój młodszy brat kupił w sklepie spożywczym na rogu masło, chleb, bułki poznańskie, jajka, jabłka i czekoladę. jest zdaniem pojedynczym, ponieważ ma tylko jedno orzeczenie (kupił). Z kolei dużo krótsze zdanie Ania śpiewa i tańczy. jest zdaniem złożonym, ponieważ ma dwa orzeczenia (śpiewa, tańczy).

Zdania pojedyncze zawierające więcej elementów niż tylko podmiot i orzeczenie nazywamy zdaniami rozwiniętymi.

Zdanie pojedyncze nierozwinięte składa się tylko z głównych części zdania, czyli podmiotu i orzeczenia (lub tylko orzeczenia, jeżeli podmiot jest domyślny). Np.

• Pies biegnie. (podmiot + orzeczenie)
• Rysujemy. (tylko orzeczenie)

Zdanie pojedyncze rozwinięte oprócz podmiotu i orzeczenia (lub samego orzeczenia) zawiera co najmniej jedno dodatkowe określenie, np. przydawkę, dopełnienie lub okolicznik. Np.

• Mały pies szybko biegnie. (podmiot + orzeczenie + przydawka mały + okolicznik szybko)
• Rysujemy laurkę. (orzeczenie + dopełnienie laurkę).

Zdanie złożone to zdanie, które posiada dwa lub więcej orzeczeń. Każde z orzeczeń tworzy tzw. zdanie składowe. W zależności od relacji między nimi, zdania złożone dzielą się na dwa rodzaje:

Zdania współrzędnie złożone

Zdania składowe wzajemnie się uzupełniają, ale równie dobrze mogłyby istnieć samodzielnie. Innymi słowy, jeśli usunęlibyśmy jedno ze zdań, to drugie i tak stanowiłoby sensowną całość. Np.
Zrobię sałatkę albo zamówię pizzę. → Zrobię sałatkę. (1), Zamówię pizzę. (2)
Wyszło słońce, więc pojechaliśmy na plażę → Wyszło słońce. (1), Pojechaliśmy na plażę. (2)
Mama czyta książkę, tata ogląda mecz. → Mama czyta książkę. (1), Tata ogląda mecz. (2)

W zdaniach współrzędnie złożonych zdania składowe są połączone spójnikami i, a, oraz, albo, lub, czy, bądź, ale, lecz, jednak, zaś, natomiast, więc, zatem, toteż, dlatego, czyli, aczkolwiek, ani lub bezspójnikowo (wówczas należy oddzielić je przecinkiem).

Zdania podrzędnie złożone

Jedno ze zdań składowych jest zdaniem nadrzędnym względem drugiego, które nazywamy zdaniem podrzędnym. Zdanie nadrzędne przekazuje pełną informację, zaś zdanie podrzędne jest niejako urwane, w związku z czym nie może istnieć samodzielnie. Np.
Myślałam, że o tym wiesz. → Myślałam (N) że o tym wiesz (P)
Zadzwonię, kiedy wrócisz do domu. → Zadzwonię (N) kiedy wrócisz do domu (P)

Zdania składowe w zdaniach podrzędnie złożonych są połączone spójnikami że, bo, gdy, aby, jeżeli, bowiem, gdyż, ponieważ, jak, aby, żeby, niż lub zaimkami względnymi, takimi jak kogo, jakie, która itp.

Zarówno zdania współrzędnie złożone, jak i zdania podrzędnie złożone możemy dalej podzielić na kilka rodzajów. Szczegółowe informacje o rodzajach zdań współrzędnie złożonych znajdziesz tu, zaś o rodzajach zdań podrzędnie złożonych tu.

Łączne

Informują o czynnościach współistniejących. Stosuje się w nich następujące spójniki: i, oraz, ani, jak, też, także, jakże. Mogą być również bezspójnikowe (wówczas rozdzielamy je przecinkiem). Np.

Siedzę na krześle i czytam gazetę.
Kosiłam trawę, podcinałam krzewy.

Wykres: _____(1)_____ ….. _____(2)_____

Rozłączne

Informują o czynnościach wykluczających się (czyli takich, które nie mogą istnieć jednocześnie). Pomiędzy zdaniami składowymi stawiamy spójniki: lub, albo, bądź, czy, przed którymi nie stawiamy przecinków ( z wyjątkiem sytuacji, w których dany spójnik się powtarza). Np.

Pojedziemy nad morze lub w góry.
Poczytam książkę lub obejrzę serial.
Albo zrobię pierogi, albo kupię gotowe.

Wykres: _____(1)_____ < ….. > _____(2)_____

Przeciwstawne

Jedno zdanie składowe przeciwstawia się drugiemu (występują w nich różne treści). W zdaniach przeciwstawnych stosuje się spójniki: a, ale, lecz, zaś, wszakże, natomiast, jednak, przeciwnie, tymczasem, przed którymi stawia się przecinek. Np.

Nauczyłem się wszystkich wzorów, ale nie umiem z nich korzystać.
Ja kroiłam szczypiorek, tymczasem ona obrała jajka.

Wykres: _____(1)_____> ….. <_____(2)_____

Wynikowe

Treść jednego zdania składowego wynika z drugiego dzięki zastosowanym spójnikom: więc, zatem, toteż, dlatego. Przed tymi spójnikami stawia się przecinek. Np.

Padało, więc nie wyszliśmy na spacer.
Zaspałam, dlatego nie zdążyłam na autobus.

Wykres: _____(1)_____ > ….. > _____(2)_____

Zapamiętaj!
Wykresy zdań składowych w zdaniach współrzędnie złożonych rysujemy na tym samym poziomie!

Zdanie podrzędnie złożone zbudowane jest ze zdań składowych, w których jedno z nich jest zdaniem nadrzędnym względem pozostałych.

Zdanie nadrzędne (nazywane też zdaniem głównym) to zdanie, bez którego nie mogłaby istnieć dana wypowiedź.

Zdanie podrzędne pełni funkcję dookreślenia zdania głównego, bez którego nie mogłoby istnieć.

Mieszkałam tu, kiedy byłam dzieckiem.
Mieszkałam tu (zdanie nadrzędne) kiedy byłam dzieckiem (zdanie podrzędne)

Przydawkowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania przydawki, np.:
Przeczytałam książkę, (jaką?) którą poleciła mi koleżanka.
Przeczytałam książkę N którą poleciła mi koleżanka P

Dopełnieniowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania dopełnienia, np.:
Nie spodziewałem się, (czego?) że tak zareagują.
Nie spodziewałem się N że tak zareagują P

Okolicznikowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania okolicznika, np.:
Przyjadę do ciebie, (kiedy?) gdy przestanie padać.
Przyjadę do ciebie N gdy przestanie padać P
Rozróżniamy kilka rodzajów zdań okolicznikowych: celu, miejsca, sposobu, przyczyny, czasu, warunku, stopnia i miary.

Podmiotowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania: kto?, co?, np.:
Najlepszym przyjacielem jest ten, (kto?) kto zawsze ci pomoże.
Najlepszym przyjacielem jest ten N kto zawsze ci pomoże P

Orzecznikowe

Zdanie podrzędne odpowiada na pytania orzecznika, czyli: jaki jest?, czym jest?, kim jest?, jaki był?, czym był?, np.:
Ania jest dla mnie kimś, (kim jest?) komu ufam.
Ania jest dla mnie kimś N komu ufam P

Części zdania to wyrazy lub związki wyrazów pełniące określoną funkcję w zdaniu.

W języku polskim wyróżniamy 5 części zdania. Dwie z nich to główne części zdania:

• podmiot
• orzeczenie

Pozostałe trzy to poboczne części zdania, które określają wyrazy z grupy podmiotu i orzeczenia i uzupełniają ich znaczenie:

• przydawka
• dopełnienie
• okolicznik

Podmiot jest jedną z dwóch głównych części zdania. Określa wykonawcę czynności. Odpowiada najczęściej na pytania: kto? co?

Przykłady:

Janek śpi. | kto? Janek → podmiot
Samolot ląduje. | co? samolot → podmiot
Oni znają Basię. | kto? oni → podmiot

Podmiot najczęściej jest wyrażony za pomocą rzeczownika lub zaimka w mianowniku, np. dziecko, kot, ona, wszyscy. Może być jednak wyrażony również innymi częściami mowy, np. liczebnikiem: Dwóch przyszło na spotkanie.

Nie w każdym zdaniu podmiot jest wyrażony wprost. Czasami można go rozpoznać na podstawie formy orzeczenia i kontekstu. Taki podmiot nazywamy podmiotem domyślnym, np. Idę do szkoły. Nie ma tu wyrazu, który bezpośrednio wskazywałby podmiot, ale na podstawie formy czasownika idę wiemy, że chodzi o 1. os. lp. Podmiotem domyślnym jest więc ja.

Szczegółowe informacje na temat rodzajów podmiotu znajdziesz tutaj.

Wyróżniamy następujące rodzaje podmiotów:

Podmiot gramatyczny

Najczęściej jest wyrażony za pomocą rzeczownika bądź zaimka w mianowniku, czyli odpowiada na pytania: kto? co?, np.

Adam (kto?) nie pożyczył mi zeszytu.
Pada deszcz. (co?)

Podmiot logiczny

Jest wyrażony najczęściej za pomocą rzeczownika lub zaimka w dopełniaczu. Odpowiada na pytania: kogo? czego?, np.

Hani (kogo?) nie było dzisiaj w szkole.

Podmiot domyślny

Nie jest wyrażony wprost, ale możemy go określić na podstawie formy orzeczenia i kontekstu, np.

Poszła na spacer. → Na podstawie końcówki czasownika w czasie przeszłym (poszła) wiemy, że chodzi o osobę rodzaju żeńskiego. Podmiotem domyślnym jest ona.

Podmiot szeregowy

Składa się z dwu lub więcej członów w mianowniku, które mogą być połączone przecinkami lub spójnikami i, oraz, lub, albo, np.

Mama i tata wrócili z pracy.
W sadzie kwitną jabłonie, grusze oraz wiśnie.

Podmiot towarzyszący

Składa się z podmiotu głównego oraz towarzyszącego mu wyrazu lub wyrażenia połączonego z nim najczęściej przyimkiem z, np.

Ola z Kasią poszły do kina.

Zdania bezpodmiotowe

W zdaniach bezpodmiotowych nie można ustalić wykonawcy czynności, np. Przygotowano piękny występ.

Orzeczenie jest, obok podmiotu, jedną z dwóch głównych części zdania. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Przykłady:

1. Mama jedzie samochodem. | co robi? jedzie → orzeczenie
2. Mama jest zmęczona. | w jakim jest stanie? jest zmęczona → orzeczenie

Pierwszy z przykładów przedstawia tzw. orzeczenie czasownikowe, czyli orzeczenie wyrażone za pomocą czasownika, najczęściej w formie osobowej. Należy jednak pamiętać, że orzeczenie czasownikowe może być również wyrażone za pomocą nieosobowej formy czasownika, np. Zamknięto kino.

Drugi przykład to orzeczenie imienne, które składa się z tzw. łącznika (jest) i orzecznika (zmęczona).

Łącznikiem mogą być mogą być odpowiednie formy czasowników być, zostać, stać się lub wyraz to. Porównaj:

Anna jest malarką. = Anna to malarka.

Więcej informacji na temat rodzajów orzeczeń znajdziesz tutaj.

Wyróżniamy dwa rodzaje orzeczeń:

Orzeczenie czasownikowe

Jest wyrażone za pomocą czasownika, najczęściej w formie osobowej. Może być również wyrażone za pomocą nieosobowych form czasownika zakończonych na -no lub -to. Np.

Kuba ogląda film.
Sąsiedzi wyjechali za granicę.
Paliwo się skończyło.
Wczoraj rozdano dyplomy.

Orzeczenie imienne

Składa się z łącznika i orzecznika.

Łącznik to najczęściej osobowa forma czasowników: być, zostać, stać się. Łącznikiem może być również wyraz to.

Orzecznik może być wyrażony za pomocą rzeczownika, przymiotnika, imiesłowu przymiotnikowego, przysłówka, liczebnika lub zaimka. Np.

Piotrek jest ostatni na liście. → jest (łącznik) ostatni (orzecznik – przymiotnik)
Kasia została malarką. → została (łącznik) malarką (orzecznik – rzeczownik)
Andrzej to pracownik naszej szkoły. → to (łącznik) pracownik (orzecznik – rzeczownik)
Ania stała się sławna. → stała się (łącznik) sławna (orzecznik – przymiotnik)
Na zawodach byłem piąty. → byłem (łącznik) piąty (orzecznik – liczebnik)

Podmiot i orzeczenie to główne części zdania.

• Podmiot odpowiada najczęściej na pytania: kto? co?
• Orzeczenie odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Więcej informacji na ich temat znajdziesz na poświęconych im stronach: podmiot, orzeczenie.

Przydawka to poboczna część zdania, która określa rzeczownik bądź podmiot. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego?

Może być wyrażona przymiotnikiem, ale również rzeczownikiem, liczebnikiem, zaimkiem lub wyrażeniem przyimkowym.

Przykłady:

Niebieska czapka leży na ławce.
Chodzę do piątej klasy.
To jest samochód taty.
Lubię ubrania z wełny.

• przydawka dopełnieniowa jest wyrażona za pomocą rzeczownika w formie dopełniacza, np. Spektakl odwołano z powodu choroby aktorów.

• przydawka przyimkowa jest wyrażona za pomocą wyrażenia przyimkowego, np. Moja koleżanka robi czapki z wełny.

• przydawka rzeczowna jest wyrażona w zdaniu rzeczownikiem, np. W szpitalu zajął się nim lekarz internista.

• przydawka przymiotna jest wyrażona w zdaniu przymiotnikiem, liczebnikiem, imiesłowem przymiotnikowym bądź zaimkiem, np. Do pomieszczenia zaproszono dopiero drugą osobę z listy.

Dopełnienie to poboczna część zdania określająca czasownik.

Odpowiada na pytania przypadków zależnych: czego? kogo? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

Przykłady:
Na obiad zjadłam makaron.
Dzieci zostały w domu z rodzicami.

Okolicznik to poboczna część zdania określająca czasownik, która informuje o okolicznościach czynności.

Odpowiada na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? w jakim celu? pod jakim warunkiem? mimo czego?

Może być wyrażony przysłówkiem (lub rzeczownikiem w formie przysłówka), bezokolicznikiem, imiesłowem przysłówkowym współczesnym, wyrażeniem przyimkowym lub porównawczym.

Przykłady:

Mieszkam we Francji.
Samochód jechał wolno.
Kot schował się za śmietnikiem.
Jutro mam urodziny.
Uczył się mimo zmęczenia.
Ania idzie potańczyć.

• okolicznik miejsca
  
• okolicznik czasu
  
• okolicznik sposobu
  
• okolicznik przyczyny
  
• okolicznik warunku
  
• okolicznik celu
  
• okolicznik przyzwolenia

Mowa zależna

To niedosłowne przytoczenie własnej lub cudzej wypowiedzi, czyli relacja. W mowie zależnej nie stosujemy cudzysłowów ani myślników, a przytaczaną wypowiedź przekształcamy w taki sposób, żeby pasowała do zdania wprowadzającego, które zazwyczaj ma formę zdania nadrzędnego ze spójnikiem (Powiedział, że…, Zapytał, czy… Poprosił, żeby…). Np.:

Antek zapytał Tadka, czy pójdzie z nim pograć w piłkę.

Mowa niezależna

To dosłowne przytoczenie własnej lub cudzej wypowiedzi, czyli cytat. Przytaczaną wypowiedź zapisujemy w cudzysłowie lub oddzielamy myślnikami. Np.:

Mama powiedziała: „Dziś na kolację zamawiamy pizzę”.

Porównaj:

Związki składniowe to połączenia wyrazów w zdaniu.

Związek zgody

Wyrazy dopasowują się do siebie i mają tę samą liczbę, rodzaj, osobę lub przypadek. Związek zgody tworzą rzeczowniki z przymiotnikami, imiesłowami przymiotnikowymi i zaimkami oraz podmiot z orzeczeniem, np.:

piękne kwiaty (pięknych kwiatów…), chodząca piękność (chodzącą pięknością…)
ta kobieta (tę kobietę…), mój pies (moimi psami…)
Basia rozmawiała (rodzaj żeński, liczba pojedyncza), Konrad powiedział (rodzaj męski, liczba pojedyncza)

Związek rządu

Wyraz podrzędny (P) występuje w takim przypadku, jakiego wymaga wyraz nadrzędny (N). Innymi słowy wyraz nadrzędny rządzi wyrazem podrzędnym, np.:

Widzę (N) Marysię (P) – czasownik widzę sprawia, że rzeczownik Marysia musi mieć formę biernika.
Mówię (N) Marysi (P)– czasownik mówię sprawia, że rzeczownik Marysia musi mieć formę celownika.
Portfel (N) mamy (P)– pytanie Czyj? (Kogo?) sprawia, że rzeczownik mama musi mieć formę dopełniacza.

Związek przynależności

Jeden z wyrazów jest nieodmienny, więc nie zmienia formy pod wpływem drugiego. Związek przynależności tworzą czasowniki z przysłówkami lub wyrażeniami przyimkowymi w funkcji okolicznika, np.:

Biegam szybko, Kupiłam wczoraj
Idę do szkoły