Słowa i ich znaczenie

Leksykologia to nauka o słownictwie badająca znaczenie, pochodzenie i użycie wyrazów.

Synonimy (wyrazy bliskoznaczne) to wyrazy lub wyrażenia bliskie znaczeniowo innemu wyrazowi lub wyrażeniu, np.

kot – dachowiec
zabawny – dowcipny

Antonimy (wyrazy przeciwstawne) to wyrazy lub wyrażenia o znaczeniu przeciwstawnym, np.

zaleta – wada
wysoki – niski

Synonimia i antonimia zachodzą pomiędzy różnymi częściami mowy:

Jeden wyraz może mieć więcej synonimów i antonimów, np.

pies – synonimy: czworonóg, psina, kundelek, najlepszy przyjaciel człowieka
ładny – synonimy: piękny, śliczny, dorodny, urodziwy
prawda – antonimy: fałsz, kłamstwo, wymysł, blef
leczyć się – antonimy: kurować się, odbywać leczenie

Homonimy to wyrazy, które mają identyczną pisownię lub wymowę, ale różnią się znaczeniem, np.

morze – może
cis (dźwięk lub roślina)

Synonimy to wyrazy lub wyrażenia bliskie znaczeniowo innemu wyrazowi lub wyrażeniu, np.

zamożny – majętny, auto – samochód, doskonale – wspaniale

Po co nam synonimy?

• dzięki synonimom unikniemy powtórzeń w wypowiedzi pisemnej
  
• synonimy pomogą nam w sytuacji, gdy nie możemy znaleźć odpowiedniego słowa
• synonimy wzbogacają styl i nadają wypowiedzi ekspresję

Antonimy to wyrazy lub wyrażenia o przeciwstawnym znaczeniu. Antonimia może zachodzić pomiędzy różnymi częściami mowy, np.

• rzeczownikami: zaleta – wada
  
• czasownikami: zaczynać – kończyć
  
• przymiotnikami i przysłówkami: długi – krótki, zawsze – nigdy
  
• przyimkami: lub – albo

Ponadto antonimy możemy tworzyć poprzez dodanie przedrostków nie-, anty- lub a-, np.
ładny – nieładny, semityzm – antysemityzm, społeczny – aspołeczny

Homonimy to wyrazy, które mają identyczną pisownię albo wymowę, ale różnią się znaczeniem, np. morze i może; cis (dźwięk lub roślina).

Przysłowia

Przysłowia to utrwalone w języku zdania, pochodzące z tradycji ustnej lub literatury, wyrażające uniwersalną myśl, która często ma charakter dydaktyczny. Np.

Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz.
Co nagle, to po diable.

Frazeologizmy

Frazeologizmy to utrwalone w języku połączenia dwóch lub więcej wyrazów, którego znaczenie jest ustalone i często odmienne od znaczenia poszczególnych słów. Np.

czarna owca
zbijać bąki
puszka Pandory

Frazeologizmy (związki frazeologiczne) to utrwalone w języku połączenia dwóch lub więcej wyrazów, których znaczenie jest ustalone i często odmienne od znaczenia poszczególnych słów.

Ze względu na budowę wyróżniamy:

1. wyrażenia – związki frazeologiczne, w których najczęściej pojawia się rzeczownik, przymiotnik, przysłówek czy ich połączenie, np. czarna owca.
   
2. zwroty – związki frazeologiczne, w których występuje czasownik, np. zbijać bąki.
   
3. frazy – związki frazeologiczne, które mają postać zdania, np. Wyszło szydło z worka.

Biblizmy

Biblizmy to związki frazeologiczne pochodzące z Biblii. Np.

hiobowe wieści, umywać ręce

Mitologizmy

Mitologizmy to związki frazeologiczne pochodzące z mitologii. Np.

puszka Pandory, róg obfitości

Skrót to skrócona forma wyrazu lub wyrażenia. Skróty najczęściej zapisujemy małymi literami (nr, dyr., tzn.). Występują tylko w tekście pisanym – wymawiamy pełną formę wyrazu.

Skrótowiec to skrócona forma dłuższego wyrażenia, zazwyczaj wielowyrazowej nazwy własnej (instytucji, organizacji, przedsiębiorstwa itd.). Skrótowce zapisujemy wielkimi (PAN, ZUS) lub małymi literami (żelbet) bez kropek. W przeciwieństwie do skrótów skrótowce mogą występować również w formie mówionej.

Wyróżniamy trzy główne rodzaje skrótowców:

Literowce

Tworzymy poprzez połączenie pierwszych liter poszczególnych członów nazwy, a litery wymawiamy osobno, np.

NBP → wym. [en-be-pe] (Narodowy Bank Polski)
AGD → wym. [a-ge-de] (artykuły gospodarstwa domowego)

Głoskowce

Tworzymy podobnie jak literowce, ale wymawiamy łącznie, np.

GUS → wym. [gus] (Główny Urząd Statystyczny)
PESEL → wym. [pesel] (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności)

Sylabowce

Tworzymy poprzez połączenie pierwszych sylab lub grup głosek poszczególnych członów nazwy, np.

Polfa (Polska Farmacja)
Pafawag (Państwowa Fabryka Wagonów)

Ponadto istnieją tzw. skrótowce mieszane, będące kombinacją dwóch lub trzech typów, np.:

CBOS → wym. [cebeos] (Centrum Badania Opinii Społecznej) to skrótowiec literowo-głoskowy

Hiperonimy – wyrazy o znaczeniu szerszym i nadrzędnym w stosunku do innych, np. wyraz kwiat w stosunku do wyrazu stokrotka.
Hiperonimy bywają również nazywane wyrazami ogólnymi.

Hiponimy – wyrazy o znaczeniu węższym i podrzędnym w stosunku do innych, np. wyraz kucharz w stosunku do wyrazu zawód.
Hiperonimy bywają również nazywane wyrazami szczegółowymi.

Hiperonimy i hiponimy wyznaczamy ZAWSZE w stosunku do innego wyrazu.

Zauważ, że jeden i ten sam wyraz może być jednocześnie hiperonimem i hiponimem, np.

zwierzę – pies – terrier: wyraz pies ma znaczenie węższe w stosunku do wyrazu zwierzę, ale szersze w stosunku do wyrazu terrier
roślina – kwiat – róża: wyraz kwiat ma znaczenie węższe w stosunku do wyrazu roślina, ale szersze w stosunku do wyrazu róża

Archaizmy – wyrazy, wyrażenia lub konstrukcje zdaniowe, które wyszły z użycia, np. waćpan, żem poszedł.

Neologizmy – wyrazy nowo powstałe, np. supermarket, jesieniara.

Regionalizmy – słowa lub wyrażenia charakterystyczne dla danego regionu, np. pyry (ziemniaki, poznańskie), grysik (kasza manna, krakowskie).

Kolokwializmy – wyrazy lub wyrażenia potoczne, używane w języku codziennym, np. kumpel, padam na twarz.

Archaizmy

Wyrazy, który wyszły z użycia, np. waćpan, żem poszedł.

Archaizmy możemy napotkać najczęściej:

• w literaturze, zarówno dawnej, np. w trenach Kochanowskiego (Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim…), jak i we współczesnych powieściach historycznych lub fantasy;
  
• w modlitwach i kolędach np. Zdrowaś Maryjo;
  
• w przysłowiach, np. Jaka mać, taka nać.

Neologizmy

Wyrazy nowo powstałe, np. supermarket, jesieniara.

Analogie werbalne polegają na ustaleniu relacji między słowami. Typowe zadanie z analogii werbalnej składa się z trzech słów, z których pierwsze dwa pozostają ze sobą w określonej relacji. Zadanie polega na uzupełnieniu czwartego słowa tak, aby druga para była w tej samej relacji co pierwsza. Na przykład:

koń – stajnia; pies – ? (koń mieszka w stajni, więc należy uzupełnić słowo, które oznacza miejsce, w którym mieszka pies: buda).

Analogie werbalne mogą opierać się na różnych typach relacji między słowami:

• synonimia, np. samochód – auto

• antonimia, np. ciepły – zimny

• nadrzędność i podrzędność, np. jabłko – owoc

• współrzędność, np. pies – kot

• relacja całość – część, np. drzewo – liść

• opis funkcji, np. młotek – wbijać

• relacja użycia lub tworzenia, np. ptak – gniazdo

Podstawowe, najczęściej używane nazwy członków rodziny przedstawia poniższy diagram:

W niektórych regionach Polski używane są określenia takie jak brat cioteczny (kuzyn), siostra cioteczna (kuzynka) czy stryj (brat ojca). Niektóre nazwy relacji rodzinnych całkowicie wyszły z użycia, np. świekra (teściowa).

Oprócz nazw oznaczających osoby powiązane ze sobą więzami krwi (krewnymi), istnieją również słowa określające relacje pomiędzy osobami niespokrewnionymi (powinowatymi), np. macocha (nowa żona ojca dla jego dzieci z wcześniejszego małżeństwa), osoby, których bliscy zmarli, np. wdowa (kobieta, której mąż zmarł), czy stan cywilny, np. kawaler (mężczyzna, który nigdy nie zawarł związku małżeńskiego).