Lista notatek
Lektury i literatura
Podtematy
Chłopcy z Placu Broni
autor: Ferenc Molnár
bohaterowie: Janosz Boka, Ernest Nemeczek, Feri Acz, Deżo Gereb
miejsce i czas akcji: Budapeszt, koniec XIX wieku
epoka: modernizm
rodzaj: epika
gatunek: powieść dla młodzieży
Cechy literatury młodzieżowej
głównymi bohaterami są dzieci lub nastolatkowie
akcja utworu często rozgrywa się w jednym miejscu, w konkretnym środowisku młodych ludzi
zazwyczaj porusza problematykę moralną, opowiada o życiowych wyborach, których dokonuje człowiek wkraczający w dorosłość
przeważnie jest nacechowana dydaktyzmem i proponuje konkretne rozwiązania problemów dzieci i młodzieży
problematyka: dziecięca zabawa w wojnę jako metafora lokalnego patriotyzmu, ukazanie świata z perspektywy wyobraźni dziecka, kierowanie się określonymi zasadami i normami moralnymi w relacjach międzyludzkich
najważniejsze motywy literackie: dzieciństwo, przyjaźń, lojalność, poświęcenie, lokalny patriotyzm
Do góryBalladyna
autor: Juliusz Słowacki
bohaterowie: Balladyna, Alina, Matka, Kirkor, Pustelnik, Fon Kostryn, Grabiec, Goplana, Filon
miejsce i czas akcji: okolice jeziora Gopło i Gniezno, czas nieokreślony (stylizowany na czasy legendarne lub wczesne średniowiecze)
epoka: romantyzm
rodzaj: dramat
gatunek: dramat romantyczny
Cechy gatunkowe dramatu romantycznego
synkretyczność: łączenie z sobą różnych stylów, estetyk, form wypowiedzi
obecność elementów fantastycznych
otwarta kompozycja i fragmentaryczna akcja utworu
porzucenie klasycznej zasady trzech jedności (czasu, miejsca, akcji)
obecność bohatera romantycznego (buntownik, indywidualista, przechodzi wewnętrzną przemianę)
zerwanie z zasadą decorum (stosowności stylu)
problematyka: ponoszenie odpowiedzialności za przewiny i podjęte decyzje, demoralizujący wpływ władzy oraz żądza zemsty, rywalizacja rodzeństwa (sióstr)
najważniejsze motywy literackie: wina i kara, sprawiedliwość, zemsta, władza
Do góryKamienie na szaniec
autor: Aleksander Kamiński
bohaterowie: Jan Bytnar (Rudy), Tadeusz Zawadzki (Zośka), Aleksy Dawidowski (Alek), Leszek Domański (Zeus) – nauczyciel geografii
miejsce i czas akcji: Warszawa w trakcie II wojny światowej
epoka: literatura II wojny światowej
rodzaj: epika
gatunek: literatura faktu
Cechy gatunkowe literatury faktu
ma przede wszystkim charakter dokumentarny, zwykle jest jednak częściowo beletryzowana: posiada cechy zarówno literatury, jak i dziennikarstwa
z powieścią łączą ją techniki narracji i beletryzacja zdarzeń, natomiast z tekstami fachowymi rzeczowość i informatywność
oparta na prawdziwych wydarzeniach i przeżyciach, dąży do obiektywności, co jednak nie musi być regułą
podejmuje ważne, głośne tematy, nie tylko aktualne, ale też historyczne (np. wojna, polityka, problemy społeczne, zbrodnie)
problematyka: dylematy życiowe i moralne młodego pokolenia w czasie wojny, patriotyzm i poświęcenie polskich harcerzy działających w konspiracji, życie codzienne Polaków pod niemiecką okupacją
najważniejsze motywy literackie: wojna, śmierć, przyjaźń
Do góryautor: Henryk Sienkiewicz
bohaterowie: Skawiński, Izaak Falconbridge (konsul USA w Panamie)
miejsce i czas akcji: Aspinwall (niedaleko Panamy), lata 70. XIX wieku
epoka: pozytywizm
rodzaj: epika
gatunek: nowela
Cechy gatunkowe noweli
- utwór epicki niewielkich rozmiarów
- zwarta, jednowątkowa fabuła (brak wątków pobocznych)
- brak rozbudowanych opisów i charakterystyk
- mocno zarysowany punkt kulminacyjny (przełomowy moment w życiu bohatera)
problematyka: trudy emigracji i starości, tragizm losu uchodźcy, który tęskni za ojczyzną, sytuacja Polaków na obczyźnie w XIX wieku, konflikt między obowiązkiem a patriotycznym uczuciem
najważniejsze motywy literackie: starość, patriotyzm, samotność
Do góryQuo vadis
autor: Henryk Sienkiewicz
bohaterowie: Marek Winicjusz, Ligia, Petroniusz, Neron, Poppea, Pomponia Grecyna, Ursus
miejsce i czas akcji: starożytny Rzym, lata 60. I wieku n.e.
epoka: pozytywizm
rodzaj: epika
gatunek: powieść historyczna
Cechy gatunkowe powieści historycznej
najczęściej narrator trzecioosobowy, wszystkowiedzący, orientujący się w wydarzeniach historycznych i realiach epoki
utwór przedstawia wydarzenia historyczne i wiernie je odwzorowuje, choć autor może kłaść też nacisk na przedstawienie pewnej idei lub wątki romansowo-awanturnicze
bohaterowie to zarówno postacie historyczne, jak i całkowicie fikcyjne, wymyślone przez autora
narracja i dialogi są często stylizowane na język danej epoki
problematyka: życie pierwszych chrześcijan, przedstawienie antycznego (pogańskiego) Rzymu, władza absolutna Nerona nad Rzymem, miłość chrześcijanki i poganina (Ligii i Marka), nawrócenie na chrześcijaństwo
najważniejsze motywy literackie: miłość, wiara, męczeństwo i prześladowania chrześcijan, upadek Rzymu, władza i tyrania, przemiana bohatera
Do górySyzyfowe prace
autor: Stefan Żeromski
bohaterowie: Marcin Borowicz, Andrzej Radek, Bernard Zygier, Majewski, Sztetter
miejsce i czas akcji: Gawronek, Kleryków, Strzemboszów, lata 1872–1881
epoka: pozytywizm
rodzaj: epika
gatunek: powieść
problematyka: rusyfikacja w polskich szkołach, rola edukacji i nauczycieli w życiu uczniów, życie Polaków pod rosyjskim zaborem
najważniejsze motywy literackie: dojrzewanie, patriotyzm i bunt, szkoła jako narzędzie ucisku
Do góryŚwitezianka
autor: Adam Mickiewicz
bohaterowie: Strzelec, tajemnicza nimfa
miejsce akcji: okolice jeziora Świteź
epoka: romantyzm
rodzaj: epika
gatunek: ballada
Cechy gatunkowe ballady
gatunek epicki (występuje narrator), ale zawiera także cechy dramatu i liryki, jest zatem gatunkiem synkretycznym
mieszanie się wątków realistycznych i fantastycznych
występowanie wątków znanych z ludowych wierzeń
nastrój grozy i tajemniczości
ważna rola natury
problematyka: głównie miłosna i moralna – utwór opowiada o zdradzie, sprawiedliwości, nawiązując do moralności ludowej: “nie ma winy bez kary”; jest to ponadto sprawiedliwość nadprzyrodzona, którą wymierzają siły nadprzyrodzone (przenikanie się świata fantastycznego z ludzkim)
najważniejsze motywy literackie: wina i kara, zdrada
Do góryDziady, cz. III
autor: Adam Mickiewicz
bohaterowie: Gustaw/Konrad, ks. Piotr, Nowosilcow, Rollisonowa, Ewa
miejsce i czas akcji: głównie Wilno, także Warszawa i Syberia, lata 1823–1824
epoka: romantyzm
rodzaj: dramat
gatunek: dramat romantyczny
Cechy gatunkowe dramatu romantycznego
synkretyczność: łączenie z sobą różnych stylów, estetyk, form wypowiedzi
obecność elementów fantastycznych
otwarta kompozycja i fragmentaryczna akcja utworu
porzucenie klasycznej zasady trzech jedności (czasu, miejsca, akcji)
obecność bohatera romantycznego (buntownik, indywidualista, przechodzi wewnętrzną przemianę)
zerwanie z zasadą decorum (stosowności stylu)
problematyka: martyrologia (męczeństwo) Polaków pod rosyjskim zaborem, mesjanizm, prometeizm (poświęcenie jednostki i narodu), walka dobra ze złem
najważniejsze motywy literackie: patriotyzm, cierpienie, bunt przeciwko Bogu
Do góryFerdydurke
autor: Witold Gombrowicz
bohaterowie: Józio Kowalski, Profesor Pimko, Miętus, Syfon, Zuta Młodziakówna
miejsce i czas akcji: Warszawa (szkoła, dom Młodziaków), dwór Hurleckich w Bolimowie, lata 30. XX wieku
epoka: dwudziestolecie międzywojenne
rodzaj: epika
gatunek: powieść awangardowa (groteskowa)
problematyka: walka z formą, niedojrzałość człowieka, krytyka narzucanych ról społecznych oraz mitów narodowych, konflikt jednostki ze społeczeństwem
najważniejsze motywy literackie: bunt, forma, szkoła, rodzina, dojrzewanie
Do góryautor: Bolesław Prus
bohaterowie: Stanisław Wokulski, Izabela Łęcka, Ignacy Rzecki, Julian Ochocki, Tomasz Łęcki, baronostwo Krzeszowscy
miejsce i czas akcji: Warszawa, Zasławek, Paryż, głównie lata 1878–1879 + retrospekcje (1840–70)
epoka: pozytywizm
rodzaj: epika
gatunek: powieść społeczno-obyczajowa
Cechy gatunkowe powieści społeczno-obyczajowej
najczęściej narracja auktorialna w trzeciej osobie (tzw. narrator wszystkowiedzący)
celem utworu jest przeważnie oddanie charakteru danego środowiska społecznego
bohaterami są zazwyczaj „typowi” przedstawiciele jakiejś klasy lub grupy społecznej, wyposażeni przez autora w konkretne cechy
motywacja bohaterów opiera się w dużej mierze na czynnikach społecznych/klasowych
w teorii powinna być bezstronna i obiektywna
problematyka: praca u podstaw, przekrój społeczny XIX-wiecznej Warszawy, postęp, nowoczesność, idealizm, nieszczęśliwa miłość
najważniejsze motywy literackie: niespełniona miłość, awans społeczny, pozytywizm, konflikt pokoleń, niesprawiedliwość społeczna
Do góryautor: Henryk Sienkiewicz
bohaterowie: Andrzej Kmicic (Babinicz), Oleńka Billewiczówna, Michał Wołodyjowski, Janusz i Bogusław Radziwiłłowie
miejsce i czas akcji: obszar Polski i Litwy, lata 1655–1657
epoka: pozytywizm
rodzaj: epika
gatunek: powieść historyczna
Cechy gatunkowe powieści historycznej
najczęściej narrator trzecioosobowy, wszystkowiedzący, orientujący się w wydarzeniach historycznych i realiach epoki
utwór przedstawia wydarzenia historyczne i wiernie je odwzorowuje, choć autor może kłaść też nacisk na przedstawienie pewnej idei lub wątki romansowo-awanturnicze
bohaterowie to zarówno postacie historyczne, jak i całkowicie fikcyjne, wymyślone przez autora
narracja i dialogi są często stylizowane na język danej epoki
problematyka: patriotyzm, obrona ojczyzny przed zagrożeniem, przemiana bohatera, mit kompensacyjny (literatura pisana „ku pokrzepieniu serc”)
najważniejsze motywy literackie: przemiana bohatera, walka za ojczyznę, patriotyzm
Do góryPrzedwiośnie
autor: Stefan Żeromski
bohaterowie: Cezary, Jadwiga i Seweryn Barykowie, Szymon Gajowiec
miejsce i czas akcji: Baku, Nawłoć, Warszawa, wieś Chłodek, lata 1914–1924 (od I wojny światowej do początków II RP)
epoka: dwudziestolecie międzywojenne
rodzaj: epika
gatunek: powieść polityczno-obyczajowa
Cechy gatunkowe powieści politycznej
postacie reprezentują konkretne postawy i poglądy polityczne, co może skutkować schematycznością i tendencyjnością
przedstawienie przez autora różnic i podziałów społecznych spowodowanych czynnikami polityczno-ideologicznymi
w toku akcji często prezentowane są ważne wydarzenia polityczne (rewolucje, konflikty zbrojne, demonstracje)
narracja i dialogi bywają nacechowane emocjonalnie i mogą pełnić funkcję perswazyjną
problematyka: rewolucja, ścieranie się idei i postaw politycznych, problemy społeczne Polski po odzyskaniu niepodległości, dojrzewanie
najważniejsze motywy literackie: szklane domy, idealizm kontra realizm, rozczarowanie, ojczyzna i patriotyzm
Do góryautor: Stanisław Wyspiański
bohaterowie: Pan Młody, Panna Młoda, Gospodyni, Gospodarz, Poeta, Dziennikarz, Wernyhora, Chochoł
miejsce i czas akcji: Bronowice pod Krakowem, noc z 20 na 21 listopada 1900 roku
epoka: Młoda Polska
rodzaj: dramat
gatunek: dramat symboliczny
Cechy gatunkowe dramatu symbolicznego
operowanie poetyką symbolizmu: rekwizyty, postacie dramatu a nawet pojedyncze sceny czy wydarzenia pełnią tu rolę symboli, odsyłających do innych znaczeń
odrzucenie realizmu, obecność motywów i postaci fantastycznych
luźny związek pomiędzy następującymi po sobie scenami
silny nacisk na nastrojowość i tajemniczość
obecność „syntezy sztuk” (połączenia literatury z innymi gatunkami sztuki)
problematyka: podziały między chłopstwem i szlachtą, refleksja na temat walki narodowowyzwoleńczej i historii Polski, krytyka chłopomanii oraz polskiej inteligencji
najważniejsze motywy literackie: patriotyzm, podziały społeczne, walka o niepodległość, chłopomania, bierność, nadzieja i jej utrata
Do góryUkłady rymów w wierszu
Rym to powtórzenie takich samych lub podobnych układów brzmieniowych na końcu wiersza.
Wyróżniamy trzy podstawowe układy rymów:
Parzyste (sąsiadujące) AABB
Pierwszy wers rymuje się z drugim, trzeci z czwartym itd.
Przykłady z poezji
Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, A
Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim. A
Pełno nas, a jakoby nikogo nie było: B
Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło. B
Okalające ABBA
Wersy skrajne (czyli pierwszy i czwarty) rymują się ze sobą , a wersy środkowe (czyli drugi i trzeci) ze sobą.
Przykłady z poezji
Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu, A
Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi, B
Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi, B
Omijam koralowe ostrowy burzanu. A
Przeplatane (krzyżowe) ABAB
Wersy rymują się naprzemiennie, czyli pierwszy z trzecim, drugi z czwartym itd.
Przykłady z poezji
Kiedy się wypełniły dni A
i przyszło zginąć latem, B
prosto do nieba czwórkami szli A
żołnierze z Westerplatte. B
Wiersz pozbawiony rymów nazywamy wierszem białym.
Do góryŚrodki stylistyczne
Środki stylistyczne to celowo zastosowane środki językowe, które wzbogacają wypowiedź, podkreślają jej znaczenie i wzmacniają jej oddziaływanie na czytelnika.
Anafora — powtórzenie tych samych słów lub zwrotów na początku kolejnych części tekstu (wersów lub zwrotek).
I wabił nieustannych rozkwitów pośpiechem,
I nęcił ust zdyszanych tajemnym bezśmiechem,
I czarował zniszczotą wonnych niedowcieleń,
I kusił coraz głębiej — w tę zieleń, w tę zieleń!
Przeciwieństwem anafory jest epifora — powtórzenie tych samych słów lub zwrotów na końcu kolejnych części tekstu.
I niebo jak biała Niagara.
I drogę jak biała Niagara.
I pamięć jak biała Niagara.
O tobie jak biała Niagara.
Apostrofa – bezpośredni zwrot do adresata (osoby, bóstwa, idei, zjawiska itp.). Występuje w wołaczu lub mianowniku w funkcji wołacza.
Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie
Epitet – określenie innego wyrazu za pomocą przymiotnika, imiesłowu lub rzeczownika. Może odnosić się do cechy danej rzeczy lub wyrażać stosunek autora do niej.
Srebrzyste Świtezi błonie
Metafora (przenośnia) – połączenie słów, które nabiera nowego, innego znaczenia niż pierwotne znaczenie słów, z których się składa.
Neologizm — nowo powstały wyraz.
Jakim śmiechem pośmieszyć, jakim smutkiem posmęcić?
Ożywienie (animizacja) – przypisanie przedmiotom lub zjawiskom właściwości odpowiednich dla istot żywych.
Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie.
Powtórzenie – wyraz, fraza lub inna część tekstu pojawia się wielokrotnie w danej wypowiedzi.
I kusił coraz głębiej — w tę zieleń, w tę zieleń!
Porównanie — zestawienie dwóch zjawisk, skupiające się na ich wspólnych cechach lub podobieństwach. Oba człony najczęściej łączą wyrazy takie jak: jak, jako, niby, jakby, niż.
Imię moje tak przeszło jako błyskawica.
Pytanie retoryczne — pytanie, na które nadawca nie oczekuje odpowiedzi; stawia je, aby skłonić czytelnika do refleksji.
Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia?
Czy dzieli ich odwagę, czy pierś sam nadstawia?
Uosobienie (personifikacja) – przypisanie przedmiotom, zjawiskom lub zwierzętom cech, umiejętności i zachowań charakterystycznych dla ludzi.
Bocian, miasta mieszkaniec, mówił jeleniowi:
„Ty kunsztu lekarstw nie znasz”.
Jeleń mu odpowie: „Prawdę mówisz, bocianie, lekarstw nie rozumiem,
Ale ty leczysz, a ja chorować nie umiem.”
Wyliczenie – wymienianie kilku elementów, które łączy pewna cecha lub związek, jeden za drugim.
Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) – wyraz naśladujący dźwięki lub odgłosy (w tym odgłosy zwierząt).
Wtem wiatr zaszumiał po gęstym lesie.
Zdrobnienie — służy do nazywania rzeczy małych i młodych lub wyrażenia stosunku emocjonalnego (najczęściej pozytywnego, ale również ironii lub kpiny).
Chateczka moja stąd niedaleka
Zgrubienie — służy do nazywania rzeczy dużych lub wyrażenia stosunku emocjonalnego (najczęściej negatywnego).
Do góryBrody ich długie, kręcone wąsiska
