Ortografia

Ó należy pisać:

• gdy wymienia się na o, np. mówić – mowa;
• gdy wymienia się na a, np. mówić – mawiać;
• gdy wymienia się na e, np. kościół – kościele;
• na początku niektórych wyrazów, np. ów, ósmy, ówczesny;
• w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, np. komputerów, psów;
• w wyrazach zakończonych na -ów, -ówka i -ówna, np. gotów, złotówka, Czubówna.
  Wyjątki: zasuwka, skuwka, wsuwka.

U należy pisać:

• w rzeczownikach zakończonych na -un, -unek, -unka, np. pakunek, opiekunka;
• w zdrobnieniach i zgrubieniach zakończonych na -uś, -us i -uch, np. mężuś, zgrywus, pastuch;
• w przymiotnikach zakończonych na -utki i -uśki, np. milutki, maluśki;
• w formach czasu teraźniejszego czasowników z -uj-, np. gotuję, dziękujesz;
• na końcu wyrazów, np. prezentu, maku;
• w wielu wyrazach obcego pochodzenia, np. uniwersytet, komputer.

W przypadkach, których nie obejmują powyższe zasady, pisownię u i ó trzeba zapamiętać, np. żółw, tulipan.

Rz należy pisać:

• gdy wymienia się na r, np. morze – morski;
• po spółgłoskach p, b, t, d, k, g, ch, j, w, np. przyroda, wrzątek;
  Wyjątki: pszczoła, pszenica, bukszpan, wszyscy, wszędzie, Pszczyna
  oraz stopień wyższy i najwyższy przymiotników: większy, piękniejszy
• w rzeczownikach rodzaju męskiego zakończonych na -arz i -erz, np. kałamarz, kątomierz;
• w nazwach zawodów i wykonawców zakończonych na -arz, -erz i -mistrz, np. weterynarz, zegarmistrz.

Ż należy pisać:

• gdy wymienia się na dz, np. pieniążek – pieniądz;
• gdy wymienia się na z lub ź (zi), np. każę – kazać, duży – duzi;
• gdy wymienia się na h, np. drużyna – druh;
• gdy wymienia się na s, np. papież – papieski;
• gdy wymienia się na g, np. rożek – róg;
• po spółgłoskach l, ł, r, n, np. lżej, małżonka, oranżeria;
• w rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na -aż i -eż, np. kradzież;
  Wyjątek: twarz
• w rzeczownikach rodzaju męskiego obcego pochodzenia zakończonych na -aż, np. reportaż;
• w cząstkach -że i -ż, np. chodźże, ależ.

Rz należy pisać:

• w rzeczownikach rodzaju męskiego zakończonych na -arz i -erz, np. kałamarz, kątomierz;
• w nazwach zawodów i wykonawców zakończonych na -arz, -erz i -mistrz, np. weterynarz, zegarmistrz.

Ż należy pisać:

• w rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na -aż i -eż, np. kradzież;
  Wyjątek: twarz
• w rzeczownikach rodzaju męskiego obcego pochodzenia zakończonych na -aż, np. reportaż;
• w cząstkach -że i -ż, np. chodźże, ależ.

Ch należy pisać:

• gdy wymienia się na sz, np. orzech – orzeszek;
• po spółgłosce s, np. schody;
• zazwyczaj w wyrazach rodzimych , np. chować;
• zazwyczaj na końcu wyrazu, np. strach; również w odmianie, np. ulicach, samochodach;
• w rozpoczynających wyrazy cząstkach typu choreo-, chrono-, np. choreografia, chronologia.

H należy pisać:

• gdy wymienia się na ż, np. druh – drużyna;
• gdy wymienia się na z, np. błahy – błazen;
• gdy wymienia się na g, np. wahać się – waga;
• w rozpoczynających wyrazy cząstkach typu hekto-, helio-, hipo-, hydro-, np. hektolitr, hydromechanika;
• w większości imion, np. Henryk, Halina, Hubert, Hipolit.

Ó należy pisać:

• gdy wymienia się na o, np. mówić – mowa;
• gdy wymienia się na a, np. skrót – skracać;
• gdy wymienia się na e, np. kościół – kościele;
• w wyrazach zakończonych na -ów, -ówka i -ówna, np. gotów, złotówka, Czubówna.

W niektórych wyrazach ó może wymieniać się zarówno na o, jak i e, a, np.

zamiótł: zamiata, zamiotła, zamieść
niósł: nosić, niesie
ziółko: ziele, ziołowy

Podobnie w wielu wyrazach zakończonych na -ów i -ówka ó również wymienia się na o (np. Kraków – Krakowa, podstawówka – podstawowa). W takich przypadkach za podstawową zasadę uznajemy jednak pisownię w zakończeniach -ów i -ówka, a nie zasadę wymiany ó na o.

Rz należy pisać:

• gdy wymienia się na r, np. morze – morski;
• po spółgłoskach p, b, t, d, k, g, ch, j, w, np. przyroda, brzydki, trzeba, drzwi, chrząstka, grzmot, wrzątek;
• w zakończeniach -arz i -erz i -mistrz, np. weterynarz, kątomierz, zegarmistrz.

W niektórych wyrazach zakończonych na -arz lub -erz rz wymienia się również na r (np. malarz – malarski). W takich przypadkach za podstawową zasadę uznajemy jednak pisownię w zakończeniach -arz lub -erz, a nie zasadę wymiany rz na r.

Ż należy pisać:

• gdy wymienia się na dz, np. pieniążek – pieniądz;
  
• gdy wymienia się na z lub zi (ź), np. każę – kazać;
  
• gdy wymienia się na h, np. drużyna – druh;
  
• gdy wymienia się na s, np. papież – papieski;
  
• gdy wymienia się na g, np. rożek – róg;
  
• po spółgłoskach l, ł, r, n, np. rżenie, małżeństwo.

Ch należy pisać:

• gdy wymienia się na sz, np. orzech – orzeszek;
• po spółgłosce s, np. schody;
  
• zazwyczaj na końcu wyrazu, np. strach; również w odmianie, np. ulicach, samochodach.

W wielu wyrazach zakończonych na ch, ch wymienia się jednocześnie na sz, np. zapach – zapaszek, maluch – maluszek.

Ę należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 1. os. lp., np. (ja) gotuję, piszę;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską ł, np. płynęła, zginęła;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską l, np. płynęli, zginęli;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w bierniku liczby pojedynczej, np. (widzę) zasłonę, lodówkę;
• wymienia się na ą, np. węże – wąż, zęby – ząb.

Em należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasowników koniugacji III (tzw.-e) w 1. os. lp. , np. (ja) wiem, rozumiem;
• występuje na końcu czasownika w 1. os. lp. rodzaju męskiego w czasie przeszłym, np. chciałem, robiłem;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju męskiego i nijakiego w narzędniku liczby pojedynczej, np. (z) bohaterem, dzieckiem.

Em i en należy pisać:

• w wyrazach rodzimych przed przyrostkami -ka i -ko, np. stajenka, czółenko;

Ą należy pisać, gdy:

• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w narzędniku liczby pojedynczej, np. (idę) z Anią, dziewczyną;
• występuje na końcu czasownika w 3. os. lm., np. (oni) idą, gotują;
• wymienia się na ę, np. ząb – zęby, wąż – wężyk.

Om należy pisać, gdy:

• występuje na końcu rzeczownika w celowniku liczby mnogiej , np. dziewczynom, plecakom.

Om i on należy pisać:

• w wyrazach zapożyczonych, np. konto, kombatant.

Ę należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 1. os., lp., np. (ja) gotuję, (ja) piszę;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską ł, np. płynęła, zginęła;
• występuje w formach czasu przeszłego przed spółgłoską l, np. płynęli, zginęli;
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w bierniku liczby pojedynczej, np. (widzę) zasłonę, lodówkę.

E należy pisać, gdy:

• występuje na końcu czasownika w 3. os. lp., np. (on) gotuje, (ona) pisze.
• występuje na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w celowniku liczby pojedynczej, np. (dam to) mamie, nauczycielce.

Głoski można podzielić ze względu na sposób ich wymawiania na:

• dźwięczne – wszystkie samogłoski i część spółgłosek, które powodują drganie wiązadła głosowego w trakcie ich wymawiania, np. b, g, w.
• bezdźwięczne – niektóre spółgłoski niewymagające drgania wiązadła głosowego w krtani podczas ich wymawiania, np. p, k, f.

W języku polskim często możemy zauważyć, że wymowa danego wyrazu różni się od jego zapisu. Dzieje się tak m.in. z powodu upodobnienia pod względem dźwięczności, które zachodzi między spółgłoskami.

Z tematu Pisownia wyrazów z rz i ż wiesz, że rz piszemy po p, b, t, k, g, ch, j, w (np. przygoda, wrzask). Są jednak wyjątki, w których piszemy sz. Należą do nich wyrazy takie jak pszczoła, pszenica, bukszpan, wszyscy, wszędzie czy Pszczyna, a także stopień wyższy i najwyższy przymiotników (np. większy, piękniejszy).

Ale to nie jedyne wyrazy, których pisownia może sprawiać trudności. Zauważ, że w niektórych wyrazach rz wymawiamy jak sz, np. trzeba [tszeba], przyroda [pszyroda] itd. W tych wyrazach zachodzi ubezdźwięcznienie. Głoski p, t, k, ch są głoskami bezdźwięcznymi i upodabniają do siebie głoski występujące po nich – stąd piszemy trzask, ale wymawiamy [tszask]. Ubezdźwięcznienie może zachodzić również w wygłosie i może dotyczyć zarówno rz, jak i ż. Na przykład lekarz wymawiamy jako [lekasz], a rewanż jako [rewansz].

W języku polskim głoskę ń można zapisywać na dwa sposoby: jako ni lub jako ń.

Ni należy pisać, gdy:

• występuje przed samogłoską, np. niebo, Ania, ziemniak;
• występuje na końcu wyrazu w dopełniaczu liczby mnogiej, gdy wymawiamy [ńi] np. konie – koni, słonie – słoni;
• występuje na końcu czasownika w 3. os. lp., np. gonić – on goni (cz. teraźniejszy), zasłonić – ona zasłoni (cz. przyszły).

Ń należy pisać, gdy:

• występuje przed spółgłoską, np. bańka;
• występuje na końcu wyrazu w mianowniku liczby pojedynczej, np. koń, słoń, leń;
• występuje na końcu czasownika trybu rozkazującego, np. ominąć – omiń, rozwinąć – rozwiń.

Zapamiętaj! W języku polskim ń nie występuje nigdy na początku wyrazu!

Zasady pisowni i:

• występuje po spółgłoskach s, c, z, gdy wymawiamy [ś, ć, ź], np. siano, bocian;
• występuje na początku wyrazów przed spółgłoską, np. igła, impuls;
• występuje po wszystkich innych spółgłoskach w wyrazach, w których nie piszemy j, np. biurko, hipopotam, kino.

Zasady pisowni j:

• występuje po spółgłoskach s, c, z, gdy wymawiamy [sj, cj, zj], np. Azja, agresja, akacja;
• występuje po cząstce zd-, np. zdjęcie, zdjąć;
• występuje na początku wyrazów w połączeniach ja, je, jo, jó, ję, ją, np. jazda, jogurt, Justyna;
• po innych spółgłoskach występuje wyłącznie w niewielkiej grupie wyrazów obcego pochodzenia, np. Skopje (stolica Macedonii Północnej)

Homonimy to wyrazy, które brzmią tak samo, ale mają różne znaczenie. Mogą mieć również różną pisownię, dlatego zawsze należy zwracać uwagę na kontekst zdania, aby nie zrobić niepotrzebnego błędu. Porównaj:

morze i może: Jutro pojadę nad morze., Może to zrobię.

Tych dwóch słów możesz nawet użyć w jednym zdaniu:

Morze jest dziś bardzo wzburzone, ale może jutro się uspokoi.

Pisownia wielkich i małych liter należy do trudniejszych zagadnień w ortografii. Zasady często mają charakter konwencjonalny (czyli umowny), a co za tym idzie, nie zawsze logiczny. Przykładowo jeszcze niedawno nazwy mieszkańców państw pisaliśmy wielką literą, ale nazwy mieszkańców miast małą. Jednak od 1 stycznia 2026 roku Rada Języka Polskiego uprościła i ujednoliciła zapis niektórych grup wyrazów.

Generalnie zasady pisowni wielkich i małych liter opierają się na trzech głównych kryteriach:

1. składniowym – wielką literą zaczynamy każde wypowiedzenie;
2. znaczeniowym – wielką lub małą literę piszemy w zależności od tego, co słowa lub nazwy oznaczają;
3. grzecznościowym – ze względów uczuciowych bądź dla podkreślenia ważności lub okazania szacunku możemy zapisać wielką literą rzeczowniki pospolite (Naród, Ojczyzna, Pani), a także zaimki (Wasza, Twój).

Na naszej stronie ćwiczenia na pisownię wielkich i małych liter ze względów składniowych i znaczeniowych podzieliliśmy na kilka mniejszych grup:

Podstawy: pisownia wielkiej litery na początku wypowiedzenia oraz pisownia imion i nazwisk, pisownia nazw państw i miast itd.

Miejsca: pisownia nazw geograficznych, nazw obiektów w przestrzeni publicznej włącznie z ulicami.

Ludzie, postacie: pisownia imion i nazwisk, nazw mieszkańców, postaci, zawodów itd.

Kultura: pisownia tytułów książek, czasopism i innych utworów, nazw świąt, organizacji, wydarzeń, nagród i orderów.

Przymiotniki: pisownia przymiotników.

Wielką literą zapisujemy:

• nazwy kontynentów, np. Europa, Azja, Ameryka Południowa

• nazwy państw (oficjalne i skrócone), np. Rzeczpospolita Polska, Polska, Republika Włoska, Włochy

• nazwy regionów, np. Podlasie, Mazowsze, Wielkopolska, Bawaria

• nazwy miast, wsi, dzielnic i osiedli, np. Warszawa, Nowy Jork, Berlin, Bielsko-Biała, Nowa Huta, Kołaczkowo

• nazwy oceanów mórz, rzek, jezior, kanałów, gór, szczytów, jaskiń, nizin, wyżyn, wysp i półwyspów, przełęczy, przesmyków, przylądków, pustyni itp., np. Ocean Spokojny, Morze Bałtyckie, Tatry, Gubałówka, Nizina Mazowiecka, Pustynia Błędowska

• nazwy parków narodowych, np. Kampinoski Park Narodowy

• nazwy komet oraz innych obiektów astronomicznych, np. Kometa Halleya, Droga Mleczna, Gwiazda Polarna, Jowisz

Małą literą zapisujemy:

• wyrazy gatunkowe stojące przed nazwą w mianowniku, np. cieśnina Bosfor, jezioro Gopło

• przyimki w nazwach własnych, np. Nakło nad Notecią

• nazwy jednostek administracyjnych (historycznych i współczesnych), np. województwo kujawsko-pomorskie, powiat starachowicki, ziemia przemyska

• wyrazy pospolite, np. Jesteśmy nad morzem. Mieszkamy w dużym mieście.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

Wielką literą zapisujemy:

Wszystkie człony (oprócz skrótów, przyimków i spójników) w nazwach:

• alei, bram, bulwarów, rynków i placów, parków i skwerów, kopców, kościołów i klasztorów, willi, zamków i pałaców, mostów, pomników i cmentarzy, np. Park Oliwski, Cmentarz Powązkowski, Most Świętokrzyski, Zamek Książ

• zabytków, muzeów i galerii, hal i stadionów, np. Sukiennice, Fontanna Neptuna, Muzeum Powstania Warszawskiego, Stadion Śląski

• lokali usługowych, np. Restauracja Staropolska

• innych nazwach własnych, np. Stare Miasto w Toruniu, Biblioteka Jagiellońska, Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie, Złote Tarasy

Małą literą zapisujemy:

Wszystkie wyrazy pospolite oraz:

• wyraz „ulica” w nazwach ulic, np. ulica Mariacka, ulica Piotrkowska, ulica Bracka

• przyimki, spójniki i skróty w nazwach własnych, np. ul. Żwirki i Wigury, Kościół św. Piotra i Pawła, Apteka pod Białym Orłem

Porównaj:

Poszłam pobiegać do parku. → „park” jako wyraz pospolity zapiszemy małą literą.

W Parku Kościuszki wybudowano nowy plac zabaw. → nazwa własna, zatem wszystkie człony zapiszemy wielkimi literami.

Posadziłam kwiatki na nowym tarasie. → „taras” jako wyraz pospolity zapiszemy małą literą.

Byłam na zakupach w Złotych Tarasach. → „Złote Tarasy” to nazwa galerii handlowej, zatem wszystkie człony zapiszemy wielkimi literami.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

Nazwy własne należy zapisywać wielką literą, np.

• nazwy państw, np. Rzeczpospolita Polska lub Polska, Republika Włoska lub Włochy;
• nazwy miast, np. Warszawa, Praga, Berlin;
• nazwy rzek, np. Wisła, Odra, Motława;
• nazwy wsi, np. Jodłowno.

Wielką literą zapisujemy:

• imiona, np. Anna, Basia, Marek;
• nazwiska, np. Kowalski, Nowak;
• pseudonimy i przydomki, np. Rudy, Robak, Bolesław Chrobry;
• nazwy mieszkańców kontynentów, np. Azjatka, Afrykańczyk, państw, np. Polak, Japończyk, regionów, np. Pomorzanin, Sardyńczyk, Kaszub, miast i wsi, np. Warszawianin, Gdańszczanka, Wąchocczanie;
  
• (hipotetycznych) mieszkańców planet, np. Marsjanin;
• nazwy fikcyjnych postaci (baśniowych, literackich), np. Czerwony Kapturek, Królewna Śnieżka;
• nazwy rodów i dynastii, np. Piastowie;
• nazwy członków ras, narodów i szczepów, np. Słowianin;
• nazwy bogów i bóstw, np. Perun, Apollo.

Małą literą zapisujemy:

• nazwy członków społeczności wyznaniowych, np. chrześcijanin, katolik, buddysta;
• nazwy członków zgromadzeń zakonnych, np. jezuita, dominikanka;
• nazwy osób utworzone od imion, nazw związków, partii itp., np. piłsudczyk, solidarnościowiec, endek;
• tytuły i stopnie naukowe, np. profesor, doktor;
• nazwy zawodów i stanowisk, np. kierowca, dyrektor handlowy, reporter, ksiądz;
• inne nazwy pospolite, np. dziewczyna, wróżka.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

Wielką literą zapisujemy:

• nazwy świąt i dni/okresów świątecznych, np. Boże Narodzenie, Gwiazdka Wielkanoc, Dzień Babci, Dzień Niepodległości, Wielki Tydzień, Chanuka

• nazwy świąt dawnych i starożytnych, np. Noc Kupały, Dionizje

Małą literą zapisujemy:

• nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów, np. andrzejki, mikołajki, walentynki, zaręczyny, karnawał

• nazwy opisowe świąt, np. święta wielkanocne

• słowo „święto” niebędące częścią nazwy, np. święto Trzech Króli

W tytułach większości dzieł (książek, słowników, filmów, obrazów, utworów muzycznych itp.) wielką literą zapisujemy tylko pierwszy człon, np.

Quo vadis, Kamienie na szaniec, Słownik języka polskiego, Kevin sam w domu, Dziewczyna z perłą, Dziwny jest ten świat

Jednak jeśli dalsze człony tytułu są nazwami własnymi, również należy zapisywać je wielką literą, np.

Pan Tadeusz, Ania z Zielonego Wzgórza, Harry Potter i więzień Azkabanu, Kevin sam w Nowym Jorku, Bitwa pod Grunwaldem

Osobną kategorią są tytuły gazet i czasopism. Tam wszystkie człony, oprócz przyimków i spójników, należy zapisywać wielką literą, np.

Gazeta Wyborcza, Przegląd Sportowy, Życie na Gorąco, Chwila dla Ciebie, Spotkania z Zabytkami

Nazwy organizacji, związków, stowarzyszeń, cyklicznych wydarzeń, nagród, orderów, odznaczeń (wszystkie człony oprócz przyimków i spójników oraz skrótów) zapisujemy wielką literą, np.

Organizacja Narodów Zjednoczonych, Unia Europejska, Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, Mistrzostwa Świata, Nagroda Nobla, Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego, Order Orła Białego

Nazwy wydarzeń lub aktów dziejowych (np. bitw) zazwyczaj zapisujemy małą literą, np.

II wojna światowa, powstanie kościuszkowskie, traktat wersalski, stan wojenny

Dopuszczalna jest jednak pisownia wielką literą dla podkreślenia doniosłości czy znaczenia historycznego.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

Wielką literą zapisujemy:

• przydomki, np. Bolesław Chrobry, Zygmunt Stary;
  
• przymiotniki należące do nazw instytucji, np. Unia Europejska, Organizacja Narodów Zjednoczonych;
• przymiotniki należące do nazw krajów, np. Stany Zjednoczone;
• inne nazwy własne, np. Uniwersytet Warszawski.

Małą literą zapisujemy:

• przymiotniki pochodzące od nazw krajów, miast i kontynentów, np. włoski, wenecki, azjatycki;
  
• przymiotniki utworzone od nazwiska autora zakończone na -owski, np. tragedia szekspirowska, koncert chopinowski;
  
• przymiotniki pospolite, np. mały piesek.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

„Nie” piszemy łącznie:

• z rzeczownikami, np. nieprawda, niebezpieczeństwo, w tym również z rzeczownikami odczasownikowymi, np. niewymaganie;
• z przymiotnikami, np. niemądry, niesympatyczny, również w stopniu wyższym i najwyższym, np. nielepsza, nienajlepsza;
• z imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi i biernymi, np. nieodstający, nieżyjący, niestosowany;
• z przysłówkami odprzymiotnikowymi, np. niemądrze, nieźle, również w stopniu wyższym i najwyższym, np. nienajlepiej.

„Nie” piszemy rozdzielnie:

• z czasownikami, np. nie krzycz, nie płacze, w tym również z formami bezosobowymi i bezokolicznikami, np. nie wiadomo, nie chodzić;
• z imiesłowami przysłówkowymi współczesnymi i uprzednimi, np. nie czytając, nie spojrzawszy;
• z przysłówkami nieodprzymiotnikowymi, np. nie dziś, nie tutaj;
• z liczebnikami, np. nie pięć, nie szósty;
• z zaimkami, np. nie ona, nie każde;
• z partykułami, np. nie lada, nie tylko.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

„Nie” z rzeczownikami zazwyczaj piszemy łącznie, np.

To była nieprawda.
Grozi ci niebezpieczeństwo.

Dotyczy to również rzeczowników odczasownikowych, np.

Niemycie zębów może prowadzić do próchnicy.

Istnieje jednak kilka odstępstw od tej zasady. Pierwsza mówi, że „nie” z piszemy rozdzielnie, jeśli mamy do czynienia z wyraźnym zaprzeczeniem, np.

To nie prawda, lecz kłamstwo.

Ponadto „nie” piszemy rozdzielnie, jeśli rzeczownik użyty jest w funkcji orzecznika np.

Nie sztuka nauczyć się tego na pamięć.

Natomiast w połączeniach, w których drugi człon zapisywany jest wielką literą, stosujemy dywiz, np.

To nie-Polak.

„Nie” piszemy łącznie:

• z przymiotnikami w stopniu równym, np. niemądry, niesympatyczny;
• z przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu równym, np. niemądrze, nieźle;
• z imiesłowami przymiotnikowymi, np. niepiszący.

„Nie” piszemy rozdzielnie:

• z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym, np. nie lepsza, nie najlepsza;
• z przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu wyższym i najwyższym, np. nie lepiej, nie najlepiej;
• z przysłówkami niepochodzącymi od przymiotnika, np. nie dziś, nie tutaj;
• zawsze, kiedy „nie” stanowi wyraźne zaprzeczenie, np. nie mądry, lecz głupi.

Zgodnie z decyzją Rady Języka Polskiego od 1 stycznia 2026 roku niektóre z powyższych zasad ulegną zmianie.

„Nie” z imiesłowami przymiotnikowymi (zarówno czynnymi, jak i biernymi) piszemy zawsze łącznie, czyli tak samo jak z przymiotnikami, np.

niepiszący, nienapisany

„Nie” z imiesłowami przysłówkowymi (zarówno współczesnymi, jak i uprzednimi) piszemy zawsze rozdzielnie, czyli tak samo jak z czasownikami, np.

nie czytając, nie przeczytawszy

Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście piszemy łącznie:

• z czasownikami w formie osobowej (jeśli występują za nimi), np. napisałabym, grałby; w tym również z użytymi bezosobowo, np. wydawałoby się;
  
• w wyrazach powstałych z połączenia spójnika/partykuły, które funkcjonują jako osobny wyraz, np. gdyby, aby, żeby, czyżby, choćby, byleby, chociażby;
• w wyrazach porównawczych, np. niby, jakby, jakoby.

Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście piszemy rozdzielnie:

• jeśli występują przed czasownikiem, np. bym napisała, by grał;
  
• z czasownikami w formie bezosobowej, które kończą się na -no i -to, np. zrobiono by, grano by;
  
• z bezokolicznikami, np. powiedzieć by;
  
• z wyrazami w funkcji czasownikowej, np. warto by, można by;
  
• ze spójnikami, np. czy by, ale byś, jednak byśmy, zanim bym;
  
• z wyrazami winien, powinien, np. powinien by.

Zgodnie z nowymi zasadami ortograficznymi obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku.

Cząstki słowotwórcze typu mini, maksi, super, hiper, multi, wice itp. piszemy łącznie z wyrazem, z którym się łączą, np. minispódniczka, hipermarket, multikino.

Wyjątek stanowi pisownia cząstek słowotwórczych z wyrazami zapisywanymi wielką literą – w takich połączeniach stosujemy łącznik, np. super-Polak.

Wyjątkiem są również przedrostki niby- oraz quasi-, które również zapisujemy z łącznikiem, np. quasi-naukowiec.

Uwaga! Gdy niby jest częścią nazw naukowych/miejscowych, stosujemy pisownię łączną bez łącznika, np. nibynóżki, Nibylandia, natomiast gdy występuje jako przyimek w funkcji porównawczej, stosujemy pisownię rozłączną, np. Zachowywał się niby normalnie.

Gdy cząstki mini, maksi, ekstra itp. występują za rzeczownikiem, pełnią funkcję przymiotnika i zapisujemy je rozdzielnie, np. sukienka maksi.

Zgodnie z decyzją Rady Języka Polskiego od 1 stycznia 2026 roku niektóre z powyższych zasad ulegną zmianie.

Przymiotniki złożone to takie, które składają się z więcej niż jednego członu, np.

biało-czerwony, dolnośląski, polsko-ukraiński, szarobrązowy

Zauważ, że niektóre z powyższych przykładów zapisane są łącznie, a inne z łącznikiem (dywizem).

Przymiotniki złożone zapisujemy łącznie:

• w większości określeń regionów geograficznych, np. Górnośląski Okręg Przemysłowy, kontynent południowoamerykański;
• w zmieszanych barwach, np. szarobrązowy – barwa między szarym a brązowym;
• w różnych odcieniach, np. ciemnoczarny, jasnobłękitny;

Przymiotniki złożone zapisujemy z łącznikiem (dywizem):

Kiedy oba człony są równorzędne, czyli tak samo istotne, np.

• słownik polsko-niemiecki – słownik dotyczy zarówno języka polskiego, jak i niemieckiego;
  
• flaga biało-czerwona – flaga składa się z dwóch kolorów: białego i czerwonego;
• umowa francusko-niemiecka – umowa została zawarta między dwoma państwami: Francją i Niemcami;
• sok marchwiowo-jabłkowy – sok z marchwi i jabłka.

Uwaga! Podobnie jest z nazwami województw!
Zachodniopomorskie – nazwa informuje nas o tym, że jest to teren na zachodzie Pomorza, natomiast kujawsko-pomorskie – nazwa informuje nas o tym, że jest to teren złożony z Pomorza i z Kujaw (obie nazwy są dla siebie równorzędne).

Kiedy piszemy -i?

We wszystkich wyrazach, które w mianowniku kończą się na -ea, np. Korea – Korei. Podobnie jest z zakończeniami typu -samogłoska + ja (-aja, -eja itd.), np. Maja – Mai, szyja – szyi.

W wyrazach rodzimych lub dawno zapożyczonych, np. ziemia – ziemi, brukselka – brukselki.

Kiedy piszemy -ji?

Kiedy wyraz w mianowniku kończy się na -cja, -zja, -sja, to w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku liczby pojedynczej oraz w dopełniaczu liczby mnogiej przyjmuje końcówkę -cji, -zji, -sji, np. akcja – akcji, inwazja – inwazji, presja – presji.

Kiedy piszemy -ii?

W wyrazach zapożyczonych, np. anemia – anemii, geografia – geografii.

Wyrazy zakończone na -nia

Kiedy wyraz w mianowniku kończy się na -nia, to należy sprawdzić, w jaki sposób go wymawiamy.
Jeśli w mianowniku wymawiamy wyraz z końcówką -[ńa], np. Gdynia, to w pozostałych przypadkach należy zapisywać jedno -i, np. Gdyni.
Jeśli w mianowniku wymawiamy wyraz z końcówką -[ńja], np. Dania, to w pozostałych przypadkach należy zapisać końcówkę -ii, np. Danii.

Podsumowanie:

Kiedy piszemy -ą?

Na końcu rzeczownika rodzaju żeńskiego w narzędniku liczby pojedynczej, np.

• (idę) z Anią, z dziewczyną
  
• (rozmawiam) z koleżanką, z mamą
  
• (jestem) uczennicą

Kiedy piszemy -om?

Na końcu rzeczownika w celowniku liczby mnogiej, np.

• (przyglądam się) dziewczynom, plecakom
  
• (dam to) córkom, psom

Porównaj:
Poszłam z siostrą do kina. → narzędnik lp.
Zrobiłam niespodziankę swoim siostrom. → celownik lm.

Przedrostków z-, s-, ś- używamy najczęściej do tworzenia czasowników dokonanych.

Z- należy pisać:

• Jeżeli wyraz zaczyna się na h, s, sz, si, np. zhomogenizować, zsunąć, zszargać, zsiadać
  
• Jeżeli wyraz zaczyna się na samogłoskę, np. zarchiwizować, zidentyfikować
  
• Jeżeli wyraz zaczyna się na spółgłoskę dźwięczną, np. zgnieść

S- należy pisać:

• Jeżeli wyraz zaczyna się na spółgłoskę bezdźwięczną, np. schować, sfrunąć

Ś- należy pisać:

• Jeżeli wyraz zaczyna się na ć (ci), np. ściąć, ściągnąć